Chờ có gió bấc tràn qua mặt, thấy mưa lay phay thì bãi mía tím, hoa cũng lụi dần, người dân ở làng Sấu, cách ven con sông Đáy non cây số, họ bắt đầu chặt mía làm mật, bánh chưng mật, bánh gai mật, bán khắp chợ chùa Rừng. 

Ngày đó, vào nửa thế kỷ trước, mẹ tôi bảo: “Tết nhất từ hôm 23, con hãy về quê, xem chị bếp Thứ sống ra sao, ngày bé chị ấy bế ẵm trông nom con thay mẹ, khi mẹ ốm. Nhớ, đừng có quên ân nhân của mình”.

Tôi tìm về quê ngoại, ám ảnh suốt cuộc đời, một mái nhà lá mía, một phận người đi ở. Đó là mái ấm của chị Mầu Thị Thứ - người bế tôi, khi tôi còn ẵm ngửa cho đến năm vào lớp 1. Đó là mái ấm của người giúp việc bấy giờ, gọi là người ở. 

Chị Thứ khi nấu bếp, khi trông em, mẹ tôi gọi chị là bếp Thứ, coi chị như con gái trong nhà, không phân biệt chủ tớ. Ngôi nhà bếp Thứ ở lọt thỏm giữa bãi bạt ngàn mía tím, bên vườn hoa cải vàng. Một cái ao do anh Bẩy, chồng chị đào ở cuối vườn bé như cái giếng thơi thả bèo tấm, mấy con ngan đang bơi, và con vện đen đang chầu hẫu, ngúng nguẩy sủa khi có khách lạ. 

Tôi đi hết bụi duối gai, những tơ hồng giăng mắc lên tường duối. Hoa cau thơm từ ngõ vào. Nhà chị Thứ có một gian hai chái, tường cũng thưng bằng lá mía. Chỗ chái bếp thì tường đắp bằng bùn trộn rơm, để đun nấu cho an toàn. 

Chị Thứ sống một mình ở vườn cây. Dưới bếp cũng đun bằng vỏ mía đã róc, phơi khô. Lửa của vỏ mía tỏa ra mùi thơm dịu ngọt thi thoảng chị Thứ cho vào cái củi gốc tre cho đượm than. Chị vùi thêm cái gốc tre để có than nướng cho em vài róng mía. Mía nướng ngọt hơn, và khoai nướng cũng thơm hơn. 

Tôi nói “em chỉ thích ăn mía nướng, khoai nướng, nhìn hoa mía mỗi khi về với chị”. Chị bảo Hà Nội ngoài phố có nhiều hoa đẹp không thích lại chỉ thích hoa mía, em có dại lắm không? 

Khôn dại gì ở việc thích hoa. Em chỉ thích hoa mía, và ngôi nhà lá mía của chị. Lần này em đem hoa mía về nhà cắm. Chị Thứ cười tươi, sao lại thích hoa dại cơ chứ, hoa mía có gì đẹp?

Chị Thứ tíu tít kể chuyện, như lâu rồi không có ai trò chuyện mà có nói cũng chỉ mắng con vện, rồi miệng “úi xùy xùy” đàn gà ăn thóc, trên cái áo cánh gụ đã vá hai miếng bằng cách thêu nửa chiếc lá sen bằng chỉ nâu rất khéo. 

Chị khoe mua chiếc áo đã rách cũng mất 5 xu, chị về thêu lên chỗ áo sờn, lại thành cái áo thêu hoa diện Tết. Tôi cúi xuống giấu nước mắt rơi. Thương chị. Chị Thứ không để ý, nói tiếp: “ngày xưa được ở với cô Ba, trông nom em, cô dạy chị thêu thùa khâu vá, khi em ngủ, thì chị thêu thùa, đan len, và học nấu ăn cho đúng vị ngày Tết Hà Nội xưa”.

Sau này chị về quê lấy chồng, anh Bẩy nhà chị ngã ở bên giếng đất rồi đi, anh nằm ở ven bờ ruộng bên sông Đáy. Cái ao anh Bẩy đào để múc nước tưới rau, chị không lấp đi. Lấp ao thì còn gì để nhớ chồng, nhiều khi ra cái ao hiện diện chỉ để nhớ chồng.

Giặt áo, ở ao nhớ chồng, rửa bèo nấu cám cho ngan, nhớ chồng. Chị chẳng có con cháu nên nuôi đàn ngan, chị bảo không thích nuôi vịt, vì vịt to mồm, quàng quạc, ngan nó kín tiếng hơn. Chị tằn tiệm lắm cũng sống được.

Chị còn đi vuột lá chuối khô, bán cho mấy nhà trong làng Sấu làm bánh gai, bánh mật ngày Tết. Vài hào bạc ngày ấy đắp đổi một phận thiếu phụ qua ngày. Bàn tay chị ram ráp vì cầm cuốc, vì bóc lá mía, róc mía bán cho nhà hàng xóm kéo mật. Mật mía làng Sấu nổi tiếng, vươn tay ra tới chợ Bắc Qua.

Tết năm ấy lương thực tập của tôi có 36 đồng, tôi biếu chị 20 đồng để chị mua quần áo, mua thức ăn, đừng ăn kham khổ quá. Chị mong ngóng tôi về cả năm, chị Thứ chăm chăm hái bằng được hoa mía phơi rồi cắm ở cái chum đợi tôi trở về.

Kiếm được miếng thịt heo thì kho tương, cứ vùi xuống đáy bát cơm cho tôi ăn khi ngồi đầu nồi. Cứ có gì ngon chị Thứ để phần cho tôi ăn. Chị yêu tôi bằng trái tim người mẹ. Chị ước ao, khi tôi lấy chồng chị sẽ ra ẵm con, nấu bếp, "vì em nhiều chữ hơn chị, em đi làm thì chị trông nom nhà cửa".

Cái phận tôi lại lấy chồng muộn, chị chờ mãi, chờ mãi, đến năm vỡ đê quai Phùng, nước ngập cả bãi. Chị chạy lên làng qua đê, ở nhờ nhà thím Tích, rồi nghe nói có mỗi cơn đau ngực, co thắt ngực, không thở được, chị ra đi nhẹ nhàng như hoa mía rụng. 

Tết năm đó tôi về, đứa cháu đưa tôi ra thăm chị. Đó là một nắm đất nhô lên trên vườn chanh chín thơm ngát hương. Một nấm đất bé như chiếc lồng bàn úp xuống một phận người từng bế ẵm tôi thuở bé, từng khát khao đi giúp việc tận cuối đời. 

Thời đó không có điện thoại, không có ai đánh hộ dây thép (tin nhắn đường dài), chị đã nằm lại bên những cánh đồng hoa mía, hoa chanh. Chị đã nằm lại với mái ấm lá mía, hoa mía. Hoa mía sẽ cắm trong ngực tôi, suốt đời.

Một phận người giúp việc (chị bếp Thứ) chỉ có ước mơ trông trẻ, thêu thùa khâu vá... giản dị như lúa khoai, sống đời giản dị trong ngôi nhà một gian, một trái, lá mía. Mái ấm một phận người. Tôi trở về, để được biết ơn mẹ đã dạy con biết cúi xuống sự tử tế, ân tình, không trôi vào lãng quên.

Mời bạn đọc tham gia cuộc thi viết

Mái ấm ngày xuân

Như một món ăn tinh thần mỗi dịp Tết đến xuân về, báo Tuổi Trẻ cùng đối tác đồng hành là Công ty Xi măng INSEE tiếp tục mời bạn đọc tham gia cuộc thi viết Mái ấm ngày xuân để chia sẻ giới thiệu về ngôi nhà - mái ấm của bạn, về những đặc điểm ngôi nhà cùng những kỷ niệm mà bạn nhớ mãi không quên.

Ngôi nhà nơi ông bà, cha mẹ và bạn sinh ra, lớn lên; ngôi nhà do chính bạn tận tay xây dựng; ngôi nhà nơi bạn đón cái Tết đầu tiên cùng gia đình nhỏ... đều có thể gửi về cuộc thi để giới thiệu đến bạn đọc cả nước.

Bài viết Mái ấm ngày xuân phải chưa từng tham gia bất kỳ cuộc thi viết nào, chưa từng được đăng trên các phương tiện truyền thông, mạng xã hội. Tác giả chịu trách nhiệm về bản quyền, ban tổ chức có quyền biên tập, bài khi được lựa chọn đăng trên các ấn phẩm Tuổi Trẻ sẽ được nhận nhuận bút.

Cuộc thi diễn ra từ ngày 1-12-2025 đến 15-1-2026, mời gọi tất cả người Việt Nam không giới hạn độ tuổi, nghề nghiệp đều được tham gia.

Bài viết Mái ấm ngày xuân bằng tiếng Việt tối đa 1.000 chữ, khuyến khích kèm theo ảnh, video minh họa (không nhận ảnh video minh họa lấy từ mạng xã hội không có bản quyền). Chỉ nhận bài qua email, không nhận qua đường bưu điện để tránh thất lạc.

Bài viết dự thi gửi đến địa chỉ email maiamngayxuan@tuoitre.com.vn.

Tác giả phải ghi địa chỉ, điện thoại, email, số tài khoản, số căn cước công dân để ban tổ chức liên lạc, gửi nhuận bút hoặc giải thưởng.

Cán bộ nhân viên báo Tuổi Trẻ và người nhà có thể tham gia cuộc thi viết Mái ấm ngày xuân nhưng không được xét giải. Quyết định của ban tổ chức là quyết định cuối cùng.

Lễ trao giải Mái ấm ngày xuân và ra mắt giai phẩm Tuổi Trẻ Xuân

Ban giám khảo gồm các nhà báo, nhà văn hóa tên tuổi cùng đại diện báo Tuổi Trẻ sẽ xét duyệt chấm giải từ các bài đã qua sơ khảo và chọn trao thưởng.

Lễ trao giải, ra mắt giai phẩm Tuổi Trẻ Xuân dự kiến tổ chức tại Đường sách Nguyễn Văn Bình, TP.HCM vào cuối tháng 1-2026.

Giải thưởng:

1 giải nhất: 10 triệu đồng + giấy chứng nhận, báo Tuổi Trẻ Xuân;

1 giải nhì: 7 triệu đồng + giấy chứng nhận, báo Tuổi Trẻ Xuân;

1 giải ba: 5 triệu đồng + giấy chứng nhận, báo Tuổi Trẻ Xuân;

5 giải khuyến khích: 2 triệu đồng mỗi giải + giấy chứng nhận, báo Tuổi Trẻ Xuân.

10 giải bạn đọc bình chọn: 1 triệu đồng mỗi giải + giấy chứng nhận, báo Tuổi Trẻ Xuân.

Số điểm bình chọn được tính dựa trên tương tác với bài viết, trong đó 1 sao = 15 điểm, 1 tim = 3 điểm, 1 like = 2 điểm.

Một góc khói, cả một đời thương

Một chốn nào đó được người ta nhớ tới không hẳn vì nó đẹp, mẹ tôi dặn vậy ngày tôi vào đại học với ước mơ rời làng háo hức lên đường khám phá thế giới.