Giáo dục là lĩnh vực mà những cải cách quan trọng nhất hiếm khi nằm ở các biện pháp quản lý ngắn hạn. Những thay đổi thực sự có ý nghĩa thường bắt đầu từ những câu hỏi sâu hơn rằng "Chúng ta muốn hình thành kiểu con người nào cho tương lai của đất nước?".

Một cách khiêm tốn, xin mạnh dạn nêu hai gợi ý thiết nghĩ sẽ mang ý nghĩa dài hạn với giáo dục nước nhà.

Thứ nhất, mở rộng việc giảng dạy triết học ở bậc trung học. Thứ hai, tạo điều kiện rộng rãi hơn cho tranh luận và phản biện trong môi trường học thuật, đặc biệt ở các ngành khoa học xã hội và nhân văn.

Học sinh nên tiếp cận sớm với triết học

Ở nhiều nền giáo dục tiên tiến, triết học không phải là môn học chỉ dành cho sinh viên ĐH. Học sinh trung học đã được làm quen với những câu hỏi nền tảng của tư duy con người: Con người biết được điều gì và những giới hạn của hiểu biết? Công bằng là gì? Một xã hội tốt đẹp cần những giá trị nào? Con người nên sống thế nào để cuộc đời có ý nghĩa?...

Dĩ nhiên việc tiếp xúc với triết học ở tuổi thiếu niên không phải lúc nào cũng dễ dàng. Những khái niệm trừu tượng và những câu hỏi không có đáp án duy nhất có thể khiến nhiều học sinh bỡ ngỡ.

Nhưng chính sự bỡ ngỡ đó lại là điểm khởi đầu của một năng lực trí tuệ quan trọng - nhận ra giới hạn của tri thức, của chính bản thân mình và mưu cầu tri thức.

Nói cách khác, người được trang bị tư duy triết học sớm thường hiểu rằng hiểu biết của con người luôn có giới hạn. Từ nhận thức đó nảy sinh hai phẩm chất rất quý giá: sự khiêm tốn trí tuệ và tinh thần tìm hiểu không ngừng.

Một xã hội nếu có nhiều con người như vậy thường ít cực đoan hơn, ít tự phụ hơn và tôn trọng sự khác biệt hơn.

Trong một nghĩa rộng, đó cũng là biểu hiện của một tinh thần nhân văn sâu sắc, điều mà trong truyền thống phương Đông có thể gọi bằng một từ rất đẹp - Phật tính, tức hiểu mình còn hạn hẹp nên biết lắng nghe và cảm thông với người khác.

Sau khi rời ghế nhà trường, phần lớn những người từng học triết có thể sẽ bước vào những nghề nghiệp rất khác nhau. Họ bận rộn với cuộc sống mưu sinh và ít khi còn nghĩ tới triết học. Nhưng những hạt giống tư duy được gieo từ sớm thường không mất đi.

Qua những trải nghiệm của cuộc đời, nhiều người dần hiểu sâu hơn những điều mình từng nghe qua thời niên thiếu.

Đến khi tuổi đời chín chắn hơn, thậm chí khi đã nghỉ hưu, họ có thể quay lại với triết học với một tâm thế điềm đạm và khiêm tốn. Khi ấy những suy nghĩ và chia sẻ của họ thường trở thành nguồn kinh nghiệm tinh thần quý giá cho gia đình và cộng đồng.

Ngược lại, nếu con người tiếp xúc với triết học rất muộn trong đời, đôi khi lại xuất hiện một hiện tượng đáng suy nghĩ rằng có người tưởng mình vừa khám phá ra chân lý có thể giải thích mọi điều.

Khi thiếu nền tảng triết học từ trước, cảm giác "ngộ ra" muộn màng ấy đôi khi đi kèm với sự tự tin quá mức, phán xét sẽ lấn át lắng nghe, chia sẻ.

Một xã hội nếu có quá nhiều trạng thái trí tuệ như vậy dễ trở nên ồn ào trong tranh luận, áp đặt nhưng nghèo nàn trong chiều sâu suy nghĩ.

Tất nhiên, không phải học sinh nào được tiếp xúc với triết học sớm cũng đủ say mê và tiếp tục theo đuổi con đường này. Nhưng chính số ít đó lại có thể trở thành những nhà tư tưởng, học giả hoặc những người dẫn dắt tinh thần đàng hoàng của xã hội.

Điều đáng chú ý là lịch sử khoa học cho thấy nhiều bước đột phá lớn của khoa học thường bắt đầu từ những câu hỏi mang tính triết học: Con người có thể hiểu thế giới bằng cách nào?

Tự nhiên vận hành theo những quy luật nào và đâu là giới hạn của hiểu biết hiện tại?... Khi quen đặt những câu hỏi nền tảng như vậy, trí tưởng tượng khoa học của con người cũng được mở rộng. Nói cách khác, tư duy triết học và sáng tạo khoa học thường nuôi dưỡng lẫn nhau.

Không gian tranh luận học thuật - nền tảng trí tuệ quốc gia

Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam đặt nhiều kỳ vọng vào khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đây là một định hướng đúng đắn nhưng kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy khoa học công nghệ khó có thể phát triển mạnh nếu thiếu một nền văn hóa trí tuệ rộng mở. Nền văn hóa đó được nuôi dưỡng bởi tự do học thuật, tranh luận và phản biện.

Các ngành khoa học xã hội và nhân văn như triết học, lịch sử, xã hội học hay kinh tế chính trị là nơi xã hội suy nghĩ về chính mình. Nếu những lĩnh vực này thiếu không gian trao đổi học thuật đa chiều, khả năng hiểu đúng các vấn đề xã hội cũng sẽ bị hạn chế.

Một hệ thống giáo dục ĐH lành mạnh cần tạo điều kiện cho các học giả trình bày quan điểm, tranh luận và phản biện lẫn nhau trong tinh thần khoa học và ôn hòa.

Ở đó, điều quan trọng không phải là mọi người phải nghĩ giống nhau mà là mọi ý tưởng được đánh giá bằng lý lẽ, bằng bằng chứng và bằng tinh thần tôn trọng lẫn nhau.

Một môi trường học thuật lành mạnh cũng cần có những chuẩn mực và sự bảo vệ cần thiết để những trí thức dám nêu ra những ý tưởng khác biệt vẫn có thể trao đổi một cách bình tĩnh và văn minh.

Trong thực tế việc mở rộng không gian học thuật, tư tưởng có thể vượt quá thẩm quyền của riêng Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Nhưng trong phạm vi trách nhiệm của mình, bộ trưởng hoàn toàn có thể khuyến khích các diễn đàn học thuật cởi mở trong các trường ĐH, tạo điều kiện cho các hội thảo khoa học đa chiều và quan trọng hơn tham mưu cho lãnh đạo quốc gia về tầm quan trọng của tự do học thuật đối với sự phát triển dài hạn của đất nước.

Nếu Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới như chúng ta đang mong muốn, sự phát triển đó không nên chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế hay những thành tựu công nghệ. Nó còn được đo bằng độ trưởng thành về trí tuệ và văn hóa của xã hội.

Một quốc gia có thể rất mạnh về công nghệ nhưng vẫn nghèo nàn về đời sống tinh thần nếu thiếu tự do trong suy nghĩ và đối thoại.

Ngược lại, khi khoa học xã hội phát triển trong một môi trường cởi mở, nó sẽ giúp xã hội hiểu mình rõ hơn, từ đó định hướng đúng cho cả khoa học công nghệ lẫn phát triển kinh tế.

Phong cách trí tuệ và văn hóa đáng quý

Quan sát cá nhân từ thời niên thiếu khi cha tôi là một người thầy và tôi vẫn thấy nhiều học trò cũ hoặc bạn bè ông thường ghé thăm trong những năm tháng ấy.

Trong số đó phần nhiều họ là những người từng được học triết học từ thời trung học, không ít người trưởng thành từ hệ thống giáo dục miền Nam trước đây.

Điều gây ấn tượng với một cậu thiếu niên khi đó không phải là những khái niệm triết học phức tạp mà ở phong thái trò chuyện của họ. Họ thường điềm đạm, nhẹ nhàng, trao đổi vấn đề một cách đa diện và cởi mở, ít khi sa vào những tranh cãi hơn thua.

Một vài người đồng nghiệp của cha từng học văn hoặc triết trước năm 1975 mỗi lần ghé thăm đều để lại trong trí nhớ của tôi về những phong thái ung dung tự tại, những cuộc trò chuyện giản dị mà sâu sắc.

Những ký ức nhỏ như vậy khiến người ta tin rằng giáo dục triết học sớm có thể góp phần hình thành một phong cách trí tuệ và văn hóa rất đáng quý.

Kỷ nguyên AI: Xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao thế nào?

AI đang tái định hình thị trường lao động toàn cầu khi nhiều vị trí quản lý trung gian có nguy cơ bị thay thế. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách với Việt Nam: chuẩn bị nguồn nhân lực mới để thích ứng và nắm bắt cơ hội từ công nghệ.