Trí tuệ nhân tạo (AI) trước đây được cho là tiềm ẩn nguy cơ thay thế các công việc thường nhật, lặp đi lặp lại, đặc biệt là trong các lĩnh vực hành chính, văn thư và lao động công nhân kỹ thuật. Tuy nhiên thực tế trước mắt lại cho thấy đối tượng có nguy cơ bị sa thải là quản lý cấp trung tại nhiều công ty.

Cắt giảm việc làm do AI

Amazon, công ty tiên phong thay thế nửa triệu lao động phổ thông chân tay bằng robot trong kho hàng, công bố kế hoạch sa thải 14.000 quản lý cấp trung tháng 10 năm ngoái. 

Tính tới hết quý 3-2025, tại Mỹ có tới hơn 17.000 việc làm bị cắt giảm do AI và 20.000 việc làm khác liên quan đến tự động hóa và "cập nhật công nghệ" (theo báo cáo tháng 10 của Công ty tư vấn nhân sự Challenger, Gray & Christmas). 

Sở dĩ AI có thể thay thế hoặc giảm đáng kể nhu cầu về các nhà quản lý cấp trung vì nhiều trách nhiệm cốt lõi của họ như phối hợp thông tin, giám sát hiệu suất và đóng vai trò là cầu nối giao tiếp đều có thể tự động hóa cao.

McKinsey báo cáo rằng 43% nhiệm vụ quản lý hiện nay có thể tự động hóa và theo đó đã có tới 24% công việc quản lý chất lượng cao được thay thế hoàn toàn bằng AI năm 2025. Thậm chí các nhà phân tích tại Gartner dự đoán rằng đến năm 2026, cứ năm tổ chức tại Mỹ thì sẽ có một tổ chức sử dụng AI để loại bỏ ít nhất một nửa số cấp quản lý.

Giải pháp gì cho Việt Nam?

Trong kỷ nguyên AI, chúng ta có thể đi tắt đón đầu xu hướng công nghệ bằng những đầu tư đào tạo và nghiên cứu trọng điểm hợp lý cho nguồn nhân lực.

Thứ nhất, nếu AI có thể "loại bỏ" nhiều vị trí nhân lực chất lượng cao truyền thống thì đồng thời nó sẽ mở ra những vị trí nhân lực chất lượng cao mới. Việc của chúng ta là phải tìm ra những vị trí này để đào tạo và chuyển dịch nguồn lao động tới tiếp quản. 

Chẳng hạn như nhóm ngành nghề nhà phát triển và kỹ thuật viên hệ thống AI, những người tạo, đào tạo và bảo trì các mô hình AI. 

Nhóm thứ hai gồm nghề quản lý và tối ưu hóa AI, đóng vai trò là cầu nối giữa ý định của con người và việc thực thi của máy móc.

Nhóm thứ ba gồm chuyên gia quản trị và đạo đức AI giữ vai trò đảm bảo AI được sử dụng một cách an toàn và có trách nhiệm. 

Nhóm thứ tư, nhóm nghề giữ vai trò kết hợp và tăng cường giúp AI trở nên chuyên môn hóa. 

Và cuối cùng có thể là nhóm nghề giữ vai trò tạo sự đồng cảm và những chăm sóc nhân văn nhằm điều hòa mối quan hệ giữa con người với AI khi AI phát triển ở mức siêu trí tuệ cũng có những cảm xúc tâm lý tự phát khó kiểm soát.

Thứ hai, điều khiến Việt Nam chưa thể đạt vị trí cạnh tranh vượt lên các nước phát triển khi thiếu vắng gần như hoàn toàn nguồn nhân lực số 3, nhân tài tổng hợp ở mức siêu việt có thể dẫn đầu xu hướng công nghệ. 

Nếu Việt Nam hiện nay đã có một lượng nhỏ nguồn nhân lực 2 những chuyên gia AI có khả năng tạo ra các công cụ AI từ các nguồn mở Opensource có sẵn, có khả năng tối ưu hóa các ứng dụng AI và có khả năng xử lý và đưa dữ liệu để đào tạo mô hình AI.

Nhưng nhân lực có thể đưa ra ý tưởng mới, tự thiết kế và xây dựng mạng lưới hiện thực hóa ý tưởng trong lĩnh vực cụ thể thì hoàn toàn thiếu trầm trọng. Bởi nguồn nhân lực này phải hội tụ đầy đủ các siêu năng lực gồm giỏi chuyên môn, toán ứng dụng cho chuyên ngành, khả năng lập trình và xử lý dữ liệu mức chuyên gia. Chưa kể để nguồn nhân lực siêu việt này phát huy năng lực thì sự đầu tư cơ sở vật chất là rất lớn. 

Muốn khắc phục hạn chế này Nhà nước và doanh nghiệp phải phối kết hợp có chế độ đãi ngộ và đầu tư cơ sở vật chất đặc biệt nhằm thu hút nhân lực gốc Việt chất lượng cao ở nước ngoài về chung tay xây dựng đội ngũ và các mô hình AI tiên tiến ứng dụng chuyên ngành cụ thể.

Cuối cùng, trong kỷ nguyên AI, ngành tự động hóa đã được nâng tầm với sự ra đời mạnh mẽ của robot thì những trung tâm nghiên cứu và công xưởng robot hoàn toàn có thể là ưu tiên hàng đầu. 

Việt Nam có thể trở thành nơi thu hút đầu tư xây dựng các trung tâm và công xưởng công nghệ cao này và theo đó AI và robot có thể sẽ định hình lại cơ cấu nền kinh tế và buộc thế hệ trẻ Việt Nam phải thích nghi làm chủ hai công nghệ này. Sự thích nghi này mang tính sinh tồn. 

Lao động làm chủ được hai công nghệ này sẽ loại hoàn toàn những nhân lực truyền thống và giữ vị thế nắm giữ vai trò chủ chốt đưa nền kinh tế quốc gia phát triển vượt bậc chưa từng có.

Do đó việc ứng dụng công cụ AI và kiến thức liên quan tới phát triển robot và AI cần được phổ cập từ cấp phổ thông tới chuyên ngành.

Xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao: Đào tạo thực chất và dùng người xứng đáng

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, nhân lực giỏi không chỉ cần bằng cấp mà còn tư duy độc lập, kỹ năng số và kỷ luật lao động. Nếu chậm cải cách giáo dục, Việt Nam dễ tụt lại.