Ngoài sân, mai vàng đã rụng lác đác những cánh hoa cuối. Trên mái ngói âm dương đã ngả màu rêu, nắng đầu năm vẫn chiếu xuống hiền lành, nhưng lòng người thì bỗng chùng lại. Tết đã qua, để lại trong mỗi gia đình miền Trung một khoảng trống rất riêng, rất khó gọi tên.

Với gia đình tôi, Tết Nguyên đán không chỉ là những ngày nghỉ ngơi hay du xuân, mà là khoảng thời gian thiêng liêng nhất trong năm. 

Đó là lúc con cháu đi xa đều tìm đường trở về, là lúc người đang sống hướng lòng về tổ tiên, ông bà bằng tất cả sự thành kính. Và cũng là lúc diễn ra những nghi lễ mang đậm dấu ấn văn hóa quê nhà Quảng Nam - từ rước ông bà chiều 30 đến cúng tiễn ông bà sau ba ngày Tết.

Hương vị rất Tết mà chỉ cần xa quê là nhớ da diết

Ngôi nhà của gia đình tôi nằm ven một con sông nhỏ, nơi những chiếc ghe chở hoa, chở quất từng cập bến những ngày giáp Tết. Nhà lợp ngói âm dương, khung gỗ mít đã ngả màu vàng sẫm, càng năm tháng càng thêm vững chãi. 

Tường vôi trắng giữ lại mùi nắng gió miền Trung, gian giữa là bàn thờ gia tiên, treo câu đối đỏ, hai chiếc lồng đèn giấy đung đưa trong gió. Trên cao, di ảnh ông bà và cha tôi lặng lẽ dõi theo con cháu sum họp mỗi độ xuân về.

Ở quê tôi, bên cạnh lễ rước ông bà, lễ cúng tiễn cũng là một nếp nhà được gìn giữ từ đời này sang đời khác. Người già trong làng kể rằng, tổ tiên về ăn Tết với con cháu từ chiều ba mươi, ở lại đến mùng 3, mùng 4, rồi con cháu làm lễ tiễn để ông bà trở về cõi âm. 

Mỗi nhà chọn một ngày khác nhau, nhưng mẹ tôi năm nào cũng chọn mùng 4. Mẹ bảo, mùng 4 vừa đủ để Tết không quá vội, mà cũng không kéo dài thêm nỗi bịn rịn.

Sáng mùng 4, làng quê vẫn còn rộn ràng tiếng xe máy chở nhau đi chúc Tết, tiếng trẻ con gọi nhau đi chơi bài chòi, tiếng người lớn bàn chuyện ruộng đồng đầu năm. Nhưng trong nhà tôi, không khí lại chậm hơn, lắng hơn. 

Mẹ thong thả sửa soạn bàn thờ rồi gọi tôi: “Hôm nay mình cúng tiễn ông bà con à”. Chỉ một câu nói nhẹ, mà lòng tôi bỗng chùng xuống. Tết chưa hết dư âm, mà đã đến lúc chia tay.

Cả nhà cùng nhau chuẩn bị mâm cơm cúng. Gian bếp ấm dần lên bởi lửa và bởi sự quây quần hiếm hoi trong năm. 

Mùi gà luộc, mùi thịt kho, mùi bánh tét hòa quyện với mùi khói bếp, mùi trầm hương, tạo nên thứ hương vị rất Tết mà chỉ cần xa quê là nhớ da diết. Mẹ còn nấu thêm nồi canh khoai tím nấu cá tràu - món mà khi còn sống cha tôi rất thích, món ăn mang theo cả một vùng ký ức tuổi thơ sông nước.

Mâm cúng không cầu kỳ nhưng đủ đầy, đúng phong tục Quảng Nam. Con gà trống tơ luộc vàng ươm, đĩa thịt kho tàu, tô canh nóng, chả lụa, ram chiên, đĩa rau sống, bánh tét, dưa món, ấm chè xanh, chung rượu trắng. 

Mẹ còn đặt thêm một đĩa bánh thuẩn, vài trái cam, trái quýt đầu mùa để mâm lễ thêm sắc xuân. Tất cả được bày biện ngay ngắn trước bàn thờ gia tiên vẫn còn rực sắc hoa cúc, hoa vạn thọ.

Nhang được thắp lên. Khói mỏng lan nhẹ, quyện vào ánh nắng đầu năm, tạo nên một không gian vừa ấm cúng, linh thiêng. Mẹ ăn mặc chỉnh tề, áo dài nâu sồng, chắp tay khấn vái. Giọng mẹ trầm, chậm, như đang trò chuyện với những người thân đã khuất. Mẹ tiễn ông bà trở về cõi âm sau những ngày Tết đoàn tụ, cầu mong tổ tiên phù hộ con cháu mạnh khỏe, làm ăn yên ổn, gia đạo bình an.

Tôi đứng phía sau, nghe từng lời khấn, lòng lặng đi. Ánh mắt tôi dừng lại nơi di ảnh cha. Nhớ lúc sinh thời, cha là trụ cột gia đình, lặng lẽ gánh vác mọi nhọc nhằn. Những năm khó khăn, cha lên rừng đốn củi, lội đồng sâu kiếm kế sinh nhai. 

Có lúc thiếu thốn, cha nhường phần no cho con, còn mình ăn sắn, ăn khoai. Nay mâm cơm đã đủ đầy hơn xưa, nhưng cha chỉ còn hiện diện trong làn khói nhang mong manh.

Tết nằm trong ký ức, trong nghi lễ rước và tiễn ông bà

Hương tàn, tôi mang vàng mã ra đốt ở góc vườn. Không nhiều, chỉ vài bộ áo giấy, chút tiền vàng tượng trưng. Mẹ dặn, đừng đốt nhiều, khói bụi ô nhiễm, quan trọng là lòng thành. Ở quê tôi, người ta vẫn nói, tổ tiên chứng giám bằng tấm lòng chứ không bằng mâm cao cỗ đầy. Tôi gật đầu, thấy trong lời mẹ là sự giao thoa giữa truyền thống và ý thức mới.

Một phong tục thú vị trong lễ tiễn ông bà là xem chân gà luộc. Mẹ cẩn thận cầm chân gà, nhìn từng ngón, từng đường chỉ máu rồi khẽ mỉm cười. Mẹ nói chân gà năm nay đẹp, báo hiệu một năm an yên. Không ai nói nhiều, nhưng ai cũng thấy lòng nhẹ hơn khi Tết sắp khép lại, khi những lo toan đời thường lại chờ phía trước.

Bữa cơm tiễn ông bà cũng là bữa cơm sum họp cuối cùng của gia đình trước khi mỗi người trở lại với công việc, học hành. Vali được xếp gọn. Anh chị tôi quay lại nơi làm việc ở Đà Nẵng, TP.HCM. Các em trở về thành phố tiếp tục học hành. Khi chúng tôi khăn gói rời quê, căn nhà bỗng rộng thêm ra, còn mẹ thì nhỏ lại giữa khoảng sân trống.

Thiếu cha, vắng con, mẹ lặng lẽ vò võ đếm tháng ngày, trông chờ suốt một năm dài đằng đẵng, chỉ mong đến xuân để đàn con lại về tổ, về mái ấm nhà mình. Tôi nhìn mẹ thu dọn mâm cơm, lau lại bàn thờ, chỉnh ngay ngắn di ảnh cha. Trong dáng người gầy ấy là cả một mùa Tết vừa đi qua, là cả một đời người gắn với những cái Tết sum họp rồi chia xa.

Ngoài ngõ, lũ trẻ vẫn chơi trò kéo co, tiếng cười vang lên giữa chiều mùng 4. Dòng sông trước nhà vẫn lặng lẽ trôi, mang theo những cánh hoa mai rơi xuống từ bờ. 

Tết đã qua, nhưng trong lòng người miền Trung, Tết không chỉ nằm ở ba ngày đầu năm. Tết nằm trong ký ức, trong nghi lễ rước và tiễn ông bà, trong những bữa cơm gia đình hiếm hoi, trong lời hứa hẹn cuối năm lại trở về.

Tôi hứa với mẹ rằng cuối năm sẽ về sớm hơn, ở lâu hơn, để cùng nấu bánh tét với mẹ để căn nhà lại đầy hơi ấm. Mẹ chỉ cười, nụ cười hiền như nắng xuân sang. Ở quê, người ta quen với những lời hứa như thế, quen với những cuộc chia tay đầu năm, quen với việc đếm từng ngày chờ con cháu trở về.

Làm gì dịp Tết để may mắn, bình an cả năm?

Tết luôn mang theo một niềm tin rất đẹp: khởi đầu thế nào, cả năm sẽ theo hướng ấy. Bởi vậy người ta mới kiêng cãi vã, chọn lời hay mà nói, chọn áo quần tươm tất mà mặc, chọn người vui vẻ để gặp.