Dưới gian bếp nhà

NGỌC YẾN LINH

Trong làn sương đục đục, mờ mờ của buổi sáng sớm mười mấy độ ở Đà Thành, ánh lửa nhỏ trong quán hủ tiếu ánh lên trong khóe mắt tôi. Tôi nhớ đến má, nhớ những sớm gà gáy, bếp lửa bên hiên nhà lục đục. Má nổi lửa, bắc bếp, nấu bữa cơm tất niên.

Cứ chập tháng chạp là trời Hoài Nhơn rét căm căm. Rét cắt da cắt thịt, rét không tả xiết. Mấy luồng gió lạnh cứ áp vào mặt người mà thổi, buốt tê tái, thấu xương. Không đơn thuần như người quê bảo “sởn da gà”, cái buốt còn ám vào tận xương sườn, xương sống.

Trời chẳng còn mưa nặng hạt, mà cứ ri rí hạt nhỏ, ướt đẫm bờ vai áo khoác của ba. Ba chạy xe, chở chuyến cuối đất đá. Rét lạnh cóng cả bàn tay ba. Thớ da ở vân và lòng bàn tay trắng bệch, bong khô, tróc dần. Mỗi lần tróc đều tróc thành mảng lớn, y hệt như cá thay vảy. Sau mỗi chuyến xe cuối ngày, ba đút tay vào túi áo, chạy thẳng ra mái hiên bếp củi của má.

Nhà tôi có một căn bếp riêng. Nói là “căn bếp” thì có vẻ xa xỉ. Nó chỉ đơn thuần là mái tôn được ba dựng, nhưng rộng rãi, chứa đủ cả bao hạt dương to, đống củi lớn, và hai cái bếp lò.

Đi theo mấy chuyến xe chở gỗ, ba xin được mấy cột gỗ nhà, đóng thành khung vuông cho “mái vòm” căn bếp, còn bốn trụ chắc nhất, ba để làm cột chống mái. Mái tôn toàn những mái bị nứt, sờn màu, ám bụi lau mãi không sạch.

Có mái ba lấy từ nhà cũ, có mái ba xin từ kho vật liệu xây dựng. Nhà tôi trải qua mấy lần thay áo cho góc bếp. Năm nào cũng thay. Qua mùa mưa lũ, bếp ám mùi mưa ẩm, mốc, mái gian cũng xập xệ nhiều, ba thay mái ngói, mái tôn, dựng lại cho mới.

Chỉ có gian bếp lần này lại “ở” lâu với gia đình, từ thời má tôi còn sống. Má gắn bó với gian bếp này lâu lắc, rồi theo cơn gió lạnh của tháng 10 mà đi. Tính trên đầu ngón tay thì má rời nhà cũng chập tám năm rồi. Ba tôi quý cái tình của má nên ba quý gian bếp nhà lắm!

Hồi má chưa bước qua ngưỡng cửa, gian bếp lúc nào nào cũng cay nồng mùi khói, lò đất lúc nào cũng đỏ lửa sớm mai. Mới vừa canh năm, khi gà vừa gáy, tôi đã nghe tiếng má lục đục dưới bếp.

Má dậy mau, chứ chẳng nằm lì trên giường như tôi. Má dậy sớm để chăm vườn rau, để nấu ấm nước. Ủ tay trong đống rơm khô cho đỡ lạnh, má lúi hút rút ra vài nắm rơm giòn, quấn chặt lại thành bó, rồi quẹt diêm.

Lửa bùng. Lửa cháy đỏ rực. Rơm bén lửa diêm khô như cá gặp nước. Cứ như thế, lửa tí ta tí tách, lửa nhảy cẩng lên. Lửa gặm nhấm vào từng thớ gỗ, đuôi dừa, vỏ khô. Gỗ củi mục đỏ thành than. Gian bếp ấm nồng mùi than hồng buổi sớm.

Mỗi sáng nghe lục đục tiếng bếp núc khua, nhìn ra bệ cửa sổ, tôi mơ màng nhìn hơi sương dày cộm, đục ngầu. Đám khói len lỏi qua mấy khoảng trống của mái tôn, “thở” phì phào vào ô cửa.

Vạt nắng sáng chiếu qua khung cửa, man mác làn khói sớm, bay nhè nhẹ vào nhà. Cái mùi hăng hắc lẫn vào mùi nắng làm tôi thức giấc, thay vì tiếng chuông đồng hồ hay tiếng gọi của má.

Kề Tết, ông Táo của bếp nhà bận rộn, cũng “vắt chân lên mà chạy” giống bao người trần thế. Ngày 23 tháng chạp đã trở về trời báo tin, nhưng cũng không quên giữ lò lửa luôn nóng. Má làm mâm cơm cúng ông Táo.

Mâm cơm có đĩa ram bắp má dậy sớm má cuộn, có cả đĩa thịt ngâm mắm má ngâm từ nửa tháng trước, có tô canh khổ qua với thịt má nhồi. Má dọn mâm cơm lên bàn thờ, ra hiên bếp, đồ đĩa xôi.

Nồi xôi của má nghi ngút khói. Cứ mỗi lần đồ một đũa, tôi đều thấy hạt nào hạt nấy nở đều, căng mình, dẻo quánh, còn thơm dịu mùi nếp cái. Là xôi gấc, nhưng má nấu với đỗ xanh. Chẳng nhà nào như nhà tôi có cái kết hợp “độc đáo” như thế.

Mời bạn đọc tham gia cuộc thi viếtMái ấm ngày xuân

Như một món ăn tinh thần mỗi dịp Tết đến xuân về, báo Tuổi Trẻ cùng đối tác đồng hành là Công ty Xi măng INSEE tiếp tục mời bạn đọc tham gia cuộc thi viết Mái ấm ngày xuân để chia sẻ giới thiệu về ngôi nhà - mái ấm của bạn, về những đặc điểm ngôi nhà cùng những kỷ niệm mà bạn nhớ mãi không quên.

Ngôi nhà nơi ông bà, cha mẹ và bạn sinh ra, lớn lên; ngôi nhà do chính bạn tận tay xây dựng; ngôi nhà nơi bạn đón cái Tết đầu tiên cùng gia đình nhỏ... đều có thể gửi về cuộc thi để giới thiệu đến bạn đọc cả nước.

Bài viết Mái ấm ngày xuân phải chưa từng tham gia bất kỳ cuộc thi viết nào, chưa từng được đăng trên các phương tiện truyền thông, mạng xã hội. Tác giả chịu trách nhiệm về bản quyền, ban tổ chức có quyền biên tập, bài khi được lựa chọn đăng trên các ấn phẩm Tuổi Trẻ sẽ được nhận nhuận bút.

Cuộc thi diễn ra từ ngày 1-12-2025 đến 15-1-2026, mời gọi tất cả người Việt Nam không giới hạn độ tuổi, nghề nghiệp đều được tham gia.

Bài viết Mái ấm ngày xuân bằng tiếng Việt tối đa 1.000 chữ, khuyến khích kèm theo ảnh, video minh họa (không nhận ảnh video minh họa lấy từ mạng xã hội không có bản quyền). Chỉ nhận bài qua email, không nhận qua đường bưu điện để tránh thất lạc.

Bài viết dự thi gửi đến địa chỉ email maiamngayxuan@tuoitre.com.vn.

Tác giả phải ghi địa chỉ, điện thoại, email, số tài khoản, số căn cước công dân để ban tổ chức liên lạc, gửi nhuận bút hoặc giải thưởng.

Cán bộ nhân viên báo Tuổi Trẻ và người nhà có thể tham gia cuộc thi viết Mái ấm ngày xuân nhưng không được xét giải. Quyết định của ban tổ chức là quyết định cuối cùng.

Lễ trao giải Mái ấm ngày xuân và ra mắt giai phẩm Tuổi Trẻ Xuân

Ban giám khảo gồm các nhà báo, nhà văn hóa tên tuổi cùng đại diện báo Tuổi Trẻ sẽ xét duyệt chấm giải từ các bài đã qua sơ khảo và chọn trao thưởng.

Lễ trao giải, ra mắt giai phẩm Tuổi Trẻ Xuân dự kiến tổ chức tại Đường sách Nguyễn Văn Bình, TP.HCM vào cuối tháng 1-2026.

Giải thưởng:

1 giải nhất: 10 triệu đồng + giấy chứng nhận, báo Tuổi Trẻ Xuân;

1 giải nhì: 7 triệu đồng + giấy chứng nhận, báo Tuổi Trẻ Xuân;

1 giải ba: 5 triệu đồng + giấy chứng nhận, báo Tuổi Trẻ Xuân;

5 giải khuyến khích: 2 triệu đồng mỗi giải + giấy chứng nhận, báo Tuổi Trẻ Xuân.

10 giải bạn đọc bình chọn: 1 triệu đồng mỗi giải + giấy chứng nhận, báo Tuổi Trẻ Xuân.

Số điểm bình chọn được tính dựa trên tương tác với bài viết, trong đó 1 sao = 15 điểm, 1 tim = 3 điểm, 1 like = 2 điểm.