Lá bài mạo hiểm của Iran trong cuộc đọ sức với Mỹ

Ngày 27-10, Trung Quốc tuyên bố sẽ sớm cử đặc phái viên tới Trung Đông để thúc đẩy hạ nhiệt căng thẳng. Một ngày trước đó, giới chức Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ cũng nhóm họp với Iran, nhất trí tiếp tục đối thoại về hòa bình và an ninh khu vực.

Những động thái ngoại giao dồn dập cho thấy tính cấp bách của việc tìm lối thoát cho cuộc xung đột đang gây chấn động thị trường năng lượng toàn cầu và lan rộng khắp Trung Đông.

Thế nhưng Tehran dường như chưa vội xuống thang. Iran vẫn nắm trong tay một đòn bẩy quan trọng là eo biển Hormuz, tuyến hàng hải từng vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu trước chiến tranh.

Theo giới phân tích, đằng sau lập trường cứng rắn của Iran là ba tính toán chiến lược: sự mất lòng tin sâu sắc đối với Washington, kỳ vọng dùng sức ép kinh tế để buộc Mỹ nhượng bộ, và những biến số chính trị từ các cuộc bầu cử tại Mỹ và Israel.

Thiếu vắng niềm tin

Căn nguyên lập trường cứng rắn của Tehran nằm ở sự mất lòng tin sâu sắc đối với Washington, sau khi những nỗ lực ngoại giao trước đây không thể ngăn Mỹ và Israel tiếp tục tấn công Iran.

Tháng 6-2025, Israel phát động cuộc chiến kéo dài 12 ngày với Iran, sau đó Mỹ tham chiến. Đến ngày 28-2 năm nay, Mỹ và Israel tiếp tục không kích Iran ngay khi các cuộc đàm phán hòa bình đang diễn ra tại Oman.

Tháng 6, Pakistan và Qatar làm trung gian thúc đẩy một biên bản ghi nhớ nhằm mở lại eo biển Hormuz, chấm dứt việc Mỹ phong tỏa các cảng Iran và tạo tiền đề nối lại đàm phán hạt nhân.

Tuy nhiên thỏa thuận nhanh chóng đổ vỡ. Mỹ liên tục không kích Iran trong nhiều tuần hồi tháng 7, kéo theo các đòn đáp trả của Tehran nhằm vào mục tiêu quân sự Mỹ và hạ tầng năng lượng tại các nước vùng Vịnh và Jordan.

Theo ông Sina Toossi - học giả cấp cao tại Trung tâm Chính sách quốc tế (Mỹ), những diễn biến này càng khiến Tehran cứng rắn. Iran cho rằng các thỏa thuận trước đây không thể ngăn những cuộc tấn công mới, nên lần này muốn có những bảo đảm thực chất và lâu dài hơn.

Trong khi đó Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn để ngỏ khả năng dùng vũ lực với Iran, trong đó giới quan sát cho rằng có thể xảy ra sau bầu cử giữa kỳ Mỹ (ngày 3-11).

Về phía Tehran, Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Iran Mohsen Rezaei cảnh báo quân đội nước này sẵn sàng đáp trả mọi cuộc tấn công mới, kể cả đưa quân vào các nước láng giềng và tấn công những căn cứ phục vụ chiến dịch quân sự của Mỹ.

Ông Rezaei nhấn mạnh Iran chỉ mở lại eo biển Hormuz và nối lại đàm phán khi Mỹ có hành động cụ thể để khôi phục lòng tin, gồm đình chỉ trừng phạt, giải tỏa tài sản bị đóng băng, dỡ bỏ phong tỏa các cảng Iran và cam kết không tiếp tục tấn công.

Bầu cử giữa kỳ Mỹ và bầu cử Thủ tướng Israel

Cuộc bầu cử giữa kỳ Mỹ ngày 3-11, với 435 ghế Hạ viện và 35 ghế Thượng viện được bầu lại, sẽ định hình cán cân quyền lực tại Quốc hội trong hai năm cuối nhiệm kỳ của ông Trump. Cuộc chiến với Iran cũng đang trở thành vấn đề gây tranh cãi trước thềm bỏ phiếu.

Một số nguồn tin dẫn lời giới chức Iran cho rằng Tehran có thể đang cố tình kéo dài đàm phán, nhằm không để ông Trump ghi điểm chính trị trước bầu cử.

Nếu Đảng Cộng hòa thất thế, đặc biệt khi phe Dân chủ giành quyền kiểm soát ít nhất một viện, chính quyền ông Trump có thể đối mặt với sự giám sát chặt chẽ hơn về cách điều hành chiến tranh, qua đó thu hẹp dư địa hành động của Nhà Trắng.

"Tehran muốn Washington, kể cả các đời Tổng thống Mỹ sau này, hiểu rằng tấn công Iran sẽ phải trả giá đắt" - nhà phân tích Negar Mortazavi nhận định với kênh Al Jazeera. Theo bà, chiến lược răn đe của Iran không chỉ giới hạn trên chiến trường, mà còn nhằm gây tổn thất về kinh tế và chính trị cho đối phương.

Cuộc bầu cử Israel ngày 27-10 cũng là một biến số quan trọng trong tính toán của Tehran. Theo giới phân tích, nếu Thủ tướng Benjamin Netanyahu thất thế, khả năng Mỹ và Israel phối hợp mở các đợt tấn công mới nhằm vào Iran có thể gặp trở ngại, bởi ông Netanyahu được xem là người đóng vai trò chủ chốt trong việc thuyết phục ông Trump phát động chiến tranh.

Tuy nhiên sự ra đi của ông Netanyahu chưa chắc khiến Israel thay đổi lập trường với Iran. Ông Gadi Eisenkot, lãnh đạo phe đối lập và là cựu Tổng tham mưu trưởng quân đội Israel, cũng nhiều lần bày tỏ lo ngại về chương trình hạt nhân và ảnh hưởng khu vực của Tehran.

Theo bà Mortazavi, Iran đang theo dõi sát những biến động chính trị tại Washington và Israel, nhưng đồng thời nhận thức rõ nguy cơ chiến sự bùng phát trở lại sau các cuộc bầu cử. Chính điều này càng khiến nhu cầu đạt được một thỏa thuận ngoại giao lâu dài trở nên cấp thiết.

Lá bài Hormuz

Eo biển Hormuz vẫn là một trong những quân bài mặc cả quan trọng nhất của Iran. Ông Chris Beauchamp, Trưởng bộ phận phân tích thị trường tại Tập đoàn tài chính IG (Anh), nhận định Iran đang chủ động tận dụng sức ép kinh tế trong cuộc đấu sức kéo dài với Washington.

"Iran hiểu rằng đây là cuộc chiến tiêu hao với Mỹ, trong đó hai bên đều muốn xem đối phương sẽ xuống sức trước. Hiện tại, Tehran vẫn sẵn sàng tiếp tục tấn công tàu thương mại để đẩy giá dầu lên cao hơn" - ông Beauchamp bình luận.

Trong khi Iran duy trì sức ép tại Hormuz, các nước trong khu vực đang đẩy mạnh ngoại giao nhằm ngăn xung đột bùng phát trở lại.

Theo ông Rami Khouri - học giả tại Trung tâm nghiên cứu Ả Rập (Mỹ), ưu tiên trước mắt của các bên là hạ nhiệt căng thẳng, khôi phục đối thoại và hướng tới một thỏa thuận ngừng bắn lâu dài, với vai trò trung gian mạnh mẽ hơn của các nước trong khu vực.

Ông Khouri cho rằng những nỗ lực này có thể mở đầu cho sự dịch chuyển trong cấu trúc an ninh Trung Đông, từ mô hình lâu nay chịu ảnh hưởng lớn của Washington sang một trật tự mà các quốc gia trong khu vực có tiếng nói lớn hơn.

Cùng quan điểm, ông Sina Toossi thuộc Trung tâm Chính sách quốc tế (Mỹ) nhận định các nước Trung Đông ngày càng nhận thấy an ninh của họ gắn chặt với Iran, bất chấp những khác biệt về lợi ích.

Tuy nhiên theo bà Mortazavi, trở ngại lớn nhất vẫn là sự mất lòng tin giữa Tehran và Washington. Bà nhận định Iran vẫn sẵn sàng đàm phán nhưng quyết giữ các lợi thế, đặc biệt tại eo biển Hormuz, bất chấp sức ép từ Mỹ.

"Điều Iran hướng tới là chấm dứt chiến tranh vĩnh viễn, chứ không phải một lệnh ngừng bắn tạm thời để rồi những mâu thuẫn cốt lõi vẫn còn nguyên" - bà Mortazavi nhấn mạnh.

Mỹ - Israel rục rịch đòn hiệp đồng tấn công Iran, ông Trump chờ điều gì?

Mỹ - Israel chuẩn bị không kích Iran nhưng ông Trump chưa bật đèn xanh, giữa những cảnh báo đợt giao tranh mới có thể khốc liệt hơn.