Hội An ít dân bản địa, quá nhiều cửa hàng kinh doanh: Các đô thị di sản thế giới đã xử lý ra sao?

Cũng như các di sản có người dân sinh sống, nhiều đô thị có bối cảnh tương đồng cũng phải đau đầu với bài toán giữa "thương mại hóa di sản" với việc níu giữ hơi ấm đời sống con người - "linh hồn" của di sản sống.

Những bài học từ các đô thị di sản UNESCO

Một ví dụ điển hình được UNESCO đề cập trong tài liệu là George Town (Malaysia) - thương cảng sầm uất bên eo biển Malacca. Đô thị đa văn hóa này được ghi danh năm 2008 - trước 1 năm so với phố cổ Hội An.

Cũng đối mặt với câu chuyện "cư dân gốc dần rời phố cổ" như Hội An, dân số vùng di sản của Malaysia giảm từ hơn 10.000 người năm 2009 xuống 7.000 người năm 2019 - tỉ lệ gần 32%.

Trong khi khách sạn, nhà hàng, quán cà phê mọc lên, cư dân thường trú thưa dần.

Khi cư dân gốc dần rời đi, George Town dần mất sức quyến rũ vốn có.

Trước việc này, chính quyền đã tìm cách ứng phó.

Theo UNESCO, chương trình George Town Grants Programme cấp 240 khoản tài trợ để hỗ trợ chủ nhà và người thuê trùng tu nhà cổ.

Thành phố còn ban hành quy hoạch bảo tồn năm 2016. Tình hình có chút cải thiện nhưng tới nay việc "khách đông nhưng vắng dần người dân sinh sống" vẫn là bài toán hóc búa.

Một ví dụ khác tương đồng nhưng đã có cách xử lý khá thành công là đô thị di sản Salzburg (Áo, UNESCO ghi danh năm 1996).

Thành phố hơn 155.000 dân này đón hàng triệu lượt khách mỗi năm, chịu sức ép về giao thông, hạ tầng và bảo tồn - tương tự như Hội An đang đối mặt hiện tại.

Thay vì chỉ áp đặt quy định, Salzburg chọn đối thoại. Giai đoạn 2016-2018, chương trình "Mülln in Dialogue" tổ chức hội thảo, khảo sát, triển lãm ảnh, tham quan thực địa để cư dân kể chuyện khu phố, nêu bất tiện và đề xuất thay đổi.

Những góp ý dẫn đến cải thiện chiếu sáng, điều chỉnh tuyến xe đạp, mở cửa trở lại nghĩa trang lịch sử.

UNESCO đánh giá chương trình góp phần củng cố bản sắc cộng đồng. Dù sức ép du lịch chưa biến mất, Salzburg cho thấy người dân không chỉ có nghĩa vụ bảo vệ di sản, mà còn cần quyền quyết định tương lai nơi mình sống.

Hội An: Người dân còn thì di sản còn hơi ấm

Theo dõi hoạt động điều hành ở Hội An khoảng 10 năm trở lại đây cho thấy chính quyền đã rất nỗ lực để giữ "hồn phố": Một mặt kiểm soát các hoạt động méo mó, quy hoạch lại cảnh quan, điều tiết dòng khách, cấm xe theo khung giờ, mở rộng không gian phố đi bộ…

Đặc biệt việc ban hành bộ quy chế về quản lý bảo tồn không gian khu phố cổ đã giúp Hội An bảo tồn tốt.

Mấy năm trước, để giữ được người dân ở lại sinh sống ở phố cổ, không ít các ý tưởng, sáng kiến khi được đưa ra bản thảo đã nhận được ý kiến trái chiều dư luận.

Ví dụ: Hỗ trợ chỗ ở, tiền thuê nhà để mời người bản địa trở lại phố cổ, thử nghiệm mô hình homestay trong vùng lõi di sản.

Thậm chí ý tưởng tăng giá vé tham quan cũng được đặt ra… Dù vậy, tất cả tới nay hầu như dang dở.

Từ câu chuyện của các đô thị di sản có cư dân sinh sống trên thế giới, tại các hội thảo về bảo tồn giá trị di sản Hội An, bài học được gợi mở ra cho đô thị cổ là làm sao "giữ được cộng đồng ở lại trong di tích".

Giải pháp được các chuyên gia đặt ra cụ thể bao gồm: Cần điều tra định kỳ số người thực sự sinh sống trong vùng lõi, phân biệt nhà để ở, nhà vừa ở vừa kinh doanh và nhà chuyển hoàn toàn sang dịch vụ.

Kinh nghiệm George Town (Malaysia) cho thấy những số liệu này giúp nhận diện nguy cơ phố cổ đông khách nhưng thưa cư dân, từ đó điều chỉnh chính sách.

Tiếp đó, cần nghiên cứu hỗ trợ các hộ duy trì cư trú trong nhà cổ, nhất là chi phí sửa chữa, điện nước, vệ sinh và phòng cháy chữa cháy, bảo đảm tiện nghi sống mà không phá vỡ kiến trúc.

Chính sách hỗ trợ không nên chỉ chú trọng công trình, mà cả những người đang gìn giữ công trình bằng đời sống hằng ngày.

Hội An cũng cần duy trì chợ, cửa hàng thiết yếu, nghề truyền thống và không gian sinh hoạt cộng đồng, thay vì để dịch vụ du lịch lấn át mọi hoạt động.

Kinh nghiệm Salzburg (Áo) gợi ý cơ chế đối thoại thường xuyên theo tuyến phố, để cư dân tham gia giải quyết tiếng ồn, giao thông, vệ sinh và những bất tiện trong khu di sản.

Cuối cùng, bên cạnh lượt khách, doanh thu và số nhà được trùng tu, cần đánh giá cả số hộ còn ở lại, điều kiện sống, sinh kế và mức độ hài lòng của cư dân. Đây là "thước đo" để biết Hội An không chỉ được bảo tồn đẹp hơn mà còn là nơi đáng sống.

Đà Nẵng công bố loạt sự kiện tổ chức ở phố cổ Hội An, Mỹ Sơn từ nay đến Tết

Từ nay đến đầu năm 2027, Đà Nẵng tổ chức hàng loạt hoạt động văn hóa, nghệ thuật và lễ hội tại phố cổ Hội An cùng nhiều địa điểm khác, trong đó nổi bật là Lễ hội Đèn lồng quốc tế Hội An, các hoạt động kỷ niệm Ngày Di sản văn hóa Việt Nam, lễ hội chào năm mới.