Cơ chế này được kỳ vọng rút ngắn thời gian thi công, giảm chi phí và nâng cao chất lượng công trình. Điển hình mới đây TP.HCM đã giao Tập đoàn THACO làm tổng thầu dự án metro số 2 đoạn Bến Thành - Tham Lương. Hiện nay nhiều nhà đầu tư khác đang đề xuất làm tiếp loạt công trình theo cơ chế này như nút giao đường Rừng Sác, cầu Thủ Thiêm 4...

Thầu đông nhưng dự án chậm

Theo ghi nhận của Tuổi Trẻ, những năm qua, nhiều công trình hạ tầng lớn của TP.HCM có một đặc điểm chung là số lượng nhà thầu tham gia rất đông nhưng tiến độ thi công lại không đạt như kế hoạch.

Các dự án như nút giao An Phú, cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên hay vành đai 3 TP.HCM đều có số lượng gói thầu và nhà thầu tham gia đông đảo, trong khi tiến độ tại công trường vẫn gặp nhiều trở ngại.

Tại dự án nút giao An Phú, tổng mức đầu tư chỉ 3.400 tỉ nhưng lại có tổng cộng hơn 20 gói thầu gồm xây lắp, tư vấn, giám sát, bảo hiểm, di dời hạ tầng kỹ thuật và cây xanh (số liệu thu thập cuối năm 2025). Riêng phần xây lắp đã có hơn 10 gói thầu chính với hơn 20 nhà thầu tham gia.

Dự án được HĐND TP.HCM đặt mục tiêu hoàn thành đưa vào khai thác trước ngày 31-12-2025, tuy nhiên trong quá trình triển khai, dự án đã trượt tiến độ, gặp nhiều khó khăn và đến nay chưa xong.

Tình trạng có nhiều nhà thầu nhưng làm chậm cũng thể hiện rõ tại dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên. Tại dự án này có tới 10 liên danh xây lắp với tổng cộng 68 doanh nghiệp tham gia với tư cách thầu chính. Chưa kể bên cạnh đó còn có 14 doanh nghiệp ký 18 hợp đồng thuê thầu phụ để thực hiện các hạng mục công việc.

Trong quá trình triển khai, nhiều đơn vị vừa là thầu chính ở gói thầu này nhưng đồng thời lại tham gia với vai trò thầu phụ ở gói thầu khác. Thậm chí có trường hợp thầu chính thuê một thành viên khác trong cùng liên danh làm thầu phụ.

Với "ma trận" nhà thầu này, sau hơn 3 năm triển khai, đến cuối tháng 3-2026 dự án mới đạt khoảng 67% khối lượng. Chủ đầu tư cho biết đã nhiều lần phát văn bản thông báo vi phạm hợp đồng đến hơn chục nhà thầu chính. Trong đó chỉ ra nguyên nhân do một số nhà thầu chưa chủ động trong việc chuẩn bị nguồn vật tư, thiết bị, nhân lực nên việc tổ chức thi công còn bị động, dẫn đến tiến độ nhiều hạng mục kéo dài.

Tương tự, vành đai 3 TP.HCM - một dự án được cả trung ương và địa phương chăm chút, đầu tư - đến nay cũng chưa đạt tiến độ như kỳ vọng. Đặc biệt tại đoạn phía tây đi qua Củ Chi, Hóc Môn, Bình Chánh cũ dài khoảng 32,6km có 5 gói thầu hiện nay còn ngổn ngang, có gói chậm.

Đáng chú ý, ở đoạn này có khá đông nhà thầu tham gia, trung bình mỗi gói có từ 4 - 5 nhà thầu chính tham gia trong một liên danh. Dù có một lực lượng nhà thầu tham gia rất đông, song theo số liệu báo cáo tiến độ đến cuối tháng 3-2026, gói thầu có sản lượng cao nhất ở đoạn phía tây chưa đạt 73%, trong khi gói thấp nhất mới đạt hơn 54%.

Ghi nhận trên công trường, nhiều đoạn vẫn chưa hoàn tất việc đắp cát gia tải. Đây là khâu then chốt trong xử lý nền đất yếu và cũng là công đoạn mất nhiều thời gian nhất. Theo kế hoạch ban đầu, dự án thông xe kỹ thuật chậm nhất vào ngày 31-12-2025 và khai thác toàn tuyến vào ngày 30-4-2026. Tuy nhiên do tiến độ chậm nên thời điểm hoàn thành đã được điều chỉnh đến ngày 30-6-2026, trong khi khối lượng công việc còn lại trên nhiều gói thầu vẫn rất lớn.

Xu thế tất yếu của cơ chế tổng thầu

Theo tiến sĩ Phạm Viết Thuận - Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP.HCM, thực tế mấy năm qua, nhiều dự án hạ tầng đô thị, hạ tầng giao thông tại thành phố chậm tiến độ, hiếm có công trình bứt tốc đúng kế hoạch. Nguyên nhân không chỉ đến từ các yếu tố khách quan mà còn nằm ở mô hình quản trị dự án và việc thắt chặt kỷ cương, trách nhiệm công vụ.

Tiến sĩ Thuận nhìn nhận một nghịch lý đang tồn tại: nhiều dự án quy mô không lớn nhưng bị chia thành quá nhiều gói thầu, trong mỗi gói lại có liên danh với nhiều nhà thầu tham gia. Cách làm này dẫn đến thi công chồng chéo, giẫm chân nhau, chỉ cần một nhà thầu làm chậm cũng có thể làm trì trệ toàn dự án, ví dụ cụ thể rõ nhất ở nút giao An Phú hay cải tạo hạ tầng Tham Lương - Bến Cát...

Tiến sĩ Thuận cho rằng trong bối cảnh từ năm 2026 TP.HCM bước vào giai đoạn triển khai đồng loạt nhiều công trình quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp, nếu tiếp tục mô hình chia nhỏ, quản lý phân tán, công cuộc phát triển hạ tầng với kỳ vọng thần tốc sẽ gặp thách thức.

Do vậy, việc cần làm ngay là TP.HCM nên giao tổng thầu EPC và mở rộng tối đa về thu hút đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP) để giảm bớt việc, bớt đầu mối quản lý. Đây là mô hình quản trị dự án tiến bộ, phù hợp với xu thế phát triển, phù hợp với nhu cầu cấp bách phát triển hạ tầng.

Khi tổng thầu, cơ quan quản lý không cần "ôm" toàn bộ quá trình mà chuyển sang quản lý theo kết quả đầu ra (KPI). Thành phố giao rõ thời gian, tiêu chuẩn và chất lượng, phần còn lại để tổng thầu chủ động toàn diện trong khâu tổ chức thực hiện. 

Đặc biệt mô hình tổng thầu chỉ sử dụng những nhà thầu có uy tín, năng lực nên sẽ khắc phục những hạn chế tiêu cực, loại bỏ những nhà thầu yếu kém trong quá trình triển khai dự án.

Theo ông Thuận, khi được giao vai trò tổng thầu hay nhà đầu tư, doanh nghiệp sẽ có động lực đầu tư công nghệ, thiết bị, chủ động nguồn vật liệu và tổ chức thi công song song nhiều hạng mục - điều mà mô hình chia nhỏ gói thầu khó đạt được. 

Từ đó không chỉ nâng cao hiệu quả triển khai dự án mà còn tạo điều kiện hình thành tổ hợp các doanh nghiệp đủ lớn, từng bước từ nội lực của mình vươn lên có thể cạnh tranh ở tầm khu vực và quốc tế.

"Đây là hướng đi phù hợp với định hướng của trung ương trong thời gian qua là Nhà nước cần chuyển dần sang vai trò kiến tạo, thiết kế thể chế, xây dựng môi trường minh bạch, ổn định để huy động và phân bổ hiệu quả các nguồn lực xã hội theo tín hiệu thị trường dưới khuôn khổ thể chế minh bạch, ổn định" - ông Thuận nói.

Cùng quan điểm, tiến sĩ Võ Kim Cương (nguyên Phó kiến trúc sư trưởng TP.HCM) cho rằng việc chia nhỏ dự án cho nhiều nhà thầu cùng tham gia dễ dẫn đến khó khăn trong phối hợp và vận hành. Do đó, trong bối cảnh mới, mỗi công trình cần có một tổng thầu đóng vai trò như "tổng chỉ huy công trình" hay "tổng công trình sư", chịu trách nhiệm điều phối toàn bộ tiến độ, kỹ thuật và các hạng mục liên quan chặt chẽ với nhau.

Theo tiến sĩ Cương, phương án giao tổng thầu cho cả doanh nghiệp nhà nước và tư nhân đều khả thi. Tuy nhiên, yêu cầu về hợp đồng càng phải rõ ràng minh bạch, nhằm tránh tình trạng kéo dài tiến độ, phát sinh vướng mắc hoặc đùn đẩy trách nhiệm giữa các bên, đặc biệt ở những khâu thuộc trách nhiệm quản lý nhà nước như giải phóng mặt bằng, di dời hạ tầng kỹ thuật.

"Từ đó, vai trò của Nhà nước được xác định là cơ quan quản lý, ký kết và giám sát hợp đồng. Còn tổng thầu căn cứ các điều khoản đã ký để tổ chức điều phối, triển khai và chịu trách nhiệm đối với toàn bộ hệ thống nhà thầu phụ tham gia dự án" - tiến sĩ Cương nhấn mạnh.

Đột phá hạ tầng, thúc đẩy tăng trưởng

Các siêu dự án hạ tầng quy mô lớn, đặc biệt là những dự án hạ tầng giao thông, năng lượng và công nghệ được dự báo sẽ đóng góp lớn cho mục tiêu tăng trưởng hai con số năm nay và nhiều năm tới.