Ông Phan Văn Mãi - Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội - nhìn nhận như vậy về Quy hoạch tổng thể TP.HCM tầm nhìn 100 năm đang được TP.HCM xây dựng trình các cơ quan thẩm quyền phê duyệt.

Sông nước và biển là "linh hồn" của quy hoạch

Theo ông Mãi, quy hoạch TP.HCM trong giai đoạn mới cần được nhìn nhận với tư duy hoàn toàn khác.

Nếu trước đây đô thị phát triển chủ yếu dựa trên quỹ đất và hạ tầng giao thông truyền thống thì trong tầm nhìn dài hạn, hai yếu tố có ý nghĩa quyết định là khai thác tối đa lợi thế sông biển và xây dựng một phương thức kết nối giao thông mới để tái cấu trúc toàn bộ không gian phát triển.

Điểm nhấn đầu tiên, theo ông Mãi, phải xác định rõ sông nước và biển không chỉ là yếu tố địa lý tự nhiên mà là nền tảng cốt lõi của quy hoạch. TP.HCM sở hữu hệ thống sông ngòi, kênh rạch dày đặc cùng không gian biển rộng lớn nhưng trong nhiều thập niên qua, lợi thế này chưa được khai thác tương xứng.

Do đó quy hoạch lần này cần nhìn nhận hệ thống sông Sài Gòn, Đồng Nai, Nhà Bè, Soài Rạp cùng toàn bộ mạng lưới kênh rạch và không gian biển như một loại "hạ tầng tự nhiên" đặc biệt. Đây không chỉ là lợi thế về cảnh quan, môi trường hay giao thông mà còn là nguồn lực chiến lược tạo nên bản sắc riêng của TP.HCM.

Khi coi sông biển là "linh hồn của quy hoạch", việc tổ chức không gian phát triển cũng phải thay đổi tương ứng. Các trung tâm động lực, cực tăng trưởng, hành lang kinh tế và các vùng chức năng không thể chỉ được xác định theo trục đường bộ như trước đây mà cần được định vị lại trên cơ sở các hành lang sông nước và cửa ngõ hướng biển.

Mặt tiền phát triển của TP không chỉ là các đại lộ hay cao tốc mà còn là các dòng sông và không gian biển. Đây cũng là cơ sở để TP.HCM xây dựng các mô hình đô thị ven sông, đô thị biển, trung tâm dịch vụ - logistics cảng biển và các khu kinh tế mới gắn với lợi thế tự nhiên.

"Quan trọng hơn, tư duy này còn giúp TP.HCM giải quyết bài toán phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nước biển dâng và sụt lún ngày càng nghiêm trọng. Thay vì chống lại tự nhiên, quy hoạch cần tận dụng và thích ứng với tự nhiên, biến hệ thống sông nước thành một phần của giải pháp phát triển dài hạn", ông Mãi nói.

Tái cấu trúc không gian phát triển đô thị

Mặt khác, ông Mãi cho rằng phương thức giao thông mới sẽ quyết định việc tái cấu trúc không gian phát triển đô thị. Theo ông, trong lịch sử phát triển đô thị, mỗi cuộc cách mạng về giao thông đều dẫn tới sự thay đổi sâu sắc về phân bố dân cư, sản xuất và dịch vụ.

Nếu đường bộ từng định hình cấu trúc TP.HCM trong nhiều thập niên qua thì giai đoạn tới sẽ là thời kỳ của giao thông tích hợp đa phương thức, trong đó metro đóng vai trò xương sống.

Theo đó, không gian phát triển không còn bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý truyền thống. Khi các tuyến metro, đường sắt đô thị, đường sắt quốc gia, đường sắt tốc độ cao, hệ thống vành đai, cao tốc, cảng biển và giao thông thủy được kết nối đồng bộ, TP sẽ hình thành những cực phát triển hoàn toàn mới.

Các khu vực trước đây ở xa trung tâm có thể trở thành trung tâm mới nếu được kết nối hiệu quả bằng hệ thống vận tải khối lượng lớn.

Đặc biệt, ông Mãi nhìn nhận mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) sẽ trở thành công cụ quan trọng để tái phân bố dân cư và hoạt động kinh tế.

Thay vì tập trung quá mức vào khu vực lõi trung tâm, TP.HCM có thể hình thành các trung tâm thương mại, tài chính, công nghệ và dịch vụ vệ tinh dọc theo các hành lang metro và đường sắt. Điều này vừa giảm áp lực cho khu vực trung tâm hiện hữu vừa tạo ra những không gian tăng trưởng mới có chất lượng cao hơn.

Từ góc độ đó, giao thông không còn đơn thuần là hạ tầng phục vụ đi lại mà trở thành công cụ tổ chức lại không gian phát triển. Mỗi tuyến metro, mỗi hành lang đường sắt hay tuyến giao thông thủy chiến lược đều có thể tạo ra một trục tăng trưởng mới, một cực phát triển mới và một cấu trúc đô thị mới.

Quy hoạch TP.HCM tầm nhìn 100 năm: Định hình không gian sống cho nhiều thế hệ

Theo TS Phạm Viết Thuận, quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm là "hiến chương" phát triển đô thị, định hình không gian, hạ tầng và mô hình kinh tế cho các thế hệ tương lai.