Dự thảo Thông tư của Tòa án nhân dân tối cao về nội quy phiên tòa đang thu hút sự quan tâm khi nhà báo không xuất trình thẻ nhà báo sẽ bị buộc rời khỏi phòng xử án.

Trong khi đó, Luật Báo chí 2025 (có hiệu lực từ 1-7-2026) cho phép phóng viên chưa được cấp thẻ nhà báo được tác nghiệp nếu có giấy giới thiệu do cơ quan báo chí cấp và được thực hiện quyền, nghĩa vụ như nhà báo, bao gồm quyền hoạt động tại phiên tòa công khai.

Bước tiến quan trọng của Luật Báo chí 2025

Luật Báo chí năm 2016 quy định khi hoạt động nghiệp vụ, nhà báo phải xuất trình thẻ nhà báo. Tuy nhiên luật này chủ yếu điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của "nhà báo" - tức người đã được cấp thẻ - mà chưa có quy định đầy đủ về địa vị pháp lý, quyền và cách thức tác nghiệp của những người làm việc tại cơ quan báo chí nhưng chưa được cấp thẻ nhà báo.

Trong thực tiễn nhiều năm qua, tại các cơ quan báo chí tồn tại một lực lượng không nhỏ là phóng viên, biên tập viên, cộng tác viên toàn thời gian tác nghiệp thường xuyên, có phân công nhiệm vụ cụ thể, nhưng chưa đủ điều kiện hoặc chưa đến thời điểm được cấp thẻ nhà báo.

Họ vẫn tham gia đưa tin, điều tra, phản ánh tại các sự kiện, trong đó có hoạt động xét xử công khai tại tòa án.

Khoảng trống pháp lý giữa "người làm báo" và "nhà báo có thẻ" vì vậy từng tạo ra không ít lúng túng trong thực thi.

Luật Báo chí năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 1-7-2026) đã có bước điều chỉnh quan trọng khi chính thức ghi nhận khái niệm "phóng viên" là người làm việc tại cơ quan báo chí, thực hiện nhiệm vụ tác nghiệp, viết tin, bài. Phóng viên có thể là người đã được cấp thẻ nhà báo hoặc chưa được cấp thẻ.

Đáng chú ý, khoản 4 Điều 27 Luật Báo chí 2025 quy định: "Người chưa được cấp thẻ nhà báo khi hoạt động nghiệp vụ báo chí phải có giấy giới thiệu do cơ quan báo chí nơi công tác cấp và được thực hiện quyền, nghĩa vụ như nhà báo…".

Điểm d khoản 2 Điều 27 Luật Báo chí 2025 quy định về quyền nhà báo: "d) Được hoạt động nghiệp vụ báo chí tại các phiên tòa xét xử công khai; được bố trí khu vực riêng để tác nghiệp; được liên lạc trực tiếp với người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng để lấy tin, phỏng vấn theo quy định của pháp luật".

Như vậy về mặt lập pháp, Luật Báo chí 2025 đã thiết lập song song hai căn cứ pháp lý hợp lệ khi tác nghiệp:

1. Thẻ nhà báo (đối với người đã được cấp thẻ);

2. Giấy giới thiệu do cơ quan báo chí cấp (đối với phóng viên chưa có thẻ).

Đây là bước tiến quan trọng nhằm phản ánh đúng thực tiễn hoạt động báo chí, đồng thời bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công chúng thông qua hoạt động tác nghiệp chuyên nghiệp, có trách nhiệm.

Dự thảo thông tư và nguy cơ xung đột pháp lý

Vừa qua, Tòa án nhân dân tối cao công bố dự thảo thông tư quy định về nội quy phiên tòa, phiên họp và việc ghi âm, ghi hình diễn biến phiên tòa.

Dự thảo có quy định: Trường hợp nhà báo không xuất trình thẻ nhà báo khi tham dự phiên tòa để hoạt động nghiệp vụ sẽ bị coi là vi phạm nội quy và có thể bị buộc rời khỏi phòng xử án.

Nếu quy định này được giữ nguyên khi ban hành chính thức, có thể dẫn tới cách hiểu rằng chỉ người có thẻ nhà báo mới được tác nghiệp tại phiên tòa, còn phóng viên chưa có thẻ - dù có giấy giới thiệu hợp lệ - vẫn không được tham dự để hoạt động nghiệp vụ báo chí.

Cách quy định như vậy đặt ra vấn đề về tính thống nhất trong hệ thống pháp luật. Bởi lẽ, theo nguyên tắc hiệu lực văn bản quy phạm pháp luật, thông tư không thể hạn chế hoặc loại trừ quyền đã được luật ghi nhận.

Luật Báo chí 2025 đã xác định rõ người chưa có thẻ nhưng có giấy giới thiệu hợp lệ được thực hiện quyền và nghĩa vụ như nhà báo, trong đó có quyền tác nghiệp tại phiên tòa công khai.

Cần một điều chỉnh kỹ thuật nhưng có ý nghĩa lớn

Thiết nghĩ, trong bối cảnh Luật Báo chí 2025 sẽ có hiệu lực từ 1-7-2026, đã công nhận song song hai loại giấy tờ hợp lệ, dự thảo thông tư của Tòa án nhân dân tối cao cần bổ sung quy định tương thích theo hướng: Ngoài thẻ nhà báo, phóng viên, người làm báo chưa được cấp thẻ khi tham dự phiên tòa để hoạt động nghiệp vụ báo chí phải xuất trình giấy giới thiệu do cơ quan báo chí cấp.

Sự điều chỉnh này không làm suy giảm tính nghiêm minh của nội quy phòng xử án. Ngược lại, nó vừa bảo đảm kỷ cương, vừa bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đồng thời ghi nhận đúng thực tiễn hoạt động báo chí nhiều năm qua.

Mới đây, Phó thủ tướng Mai Văn Chính đã ký Quyết định số 329 ban hành kế hoạch triển khai thi hành Luật Báo chí 2025, thể hiện quyết tâm đưa các quy định mới vào cuộc sống một cách đồng bộ.

Ở góc độ xây dựng pháp luật, đây không chỉ là câu chuyện của một cụm từ trong văn bản dưới luật, mà là vấn đề bảo đảm tính thứ bậc hiệu lực, tính thống nhất và khả năng thực thi của hệ thống pháp luật.

Xa hơn, đó còn là sự khẳng định nguyên tắc tôn trọng quyền tác nghiệp hợp pháp của báo chí, một thiết chế quan trọng trong Nhà nước pháp quyền, nơi hoạt động xét xử công khai phải song hành với quyền tiếp cận thông tin chính đáng của xã hội.

Một điều chỉnh nhỏ về kỹ thuật lập quy, nhưng có ý nghĩa lớn trong thực tiễn: vừa giữ được kỷ cương nơi xét xử,vừa bảo đảm không hình thành "khoảng trống" giữa thẻ nhà báo và "giấy giới thiệu phóng viên" trong quá trình triển khai thi hành Luật Báo chí 2025.

Bị cáo, luật sư ngăn nhà báo tác nghiệp tại tòa có phạm luật?

TTO - Ghi âm, ghi hình, chụp ảnh là những hoạt động của nhà báo tại tòa. Nhưng tại phiên tòa xét xử sai phạm ở Navibank, hoạt động này bị các bị cáo và luật sư bào chữa cản trở. Như vậy có vi phạm pháp luật?