Xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao được xem là "chìa khóa vàng" để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số. Trong lộ trình đó, giáo dục nghề nghiệp không chỉ là một lựa chọn thay thế mà chính là điểm xuất phát thực tiễn nhất để chuyển hóa tiềm năng con người thành giá trị kinh tế trực tiếp.

Không chỉ là những người làm chủ máy móc, nhân lực nghề chất lượng cao là những cá nhân có khả năng sáng tạo, thích ứng và tạo ra giá trị gia tăng vượt trội. Đầu tư việc này cũng có thể xem là xây dựng cho nền móng của một quốc gia thịnh vượng. Và có năm trụ cột chiến lược cần có thể tập trung để hiện thực hóa mục tiêu này.

1. Mối quan hệ "cộng sinh" giữa nhà trường và doanh nghiệp

Thực tế hiện nay các trường nghề, đặc biệt là những trường cao đẳng (CĐ) trong cả nước rất quan tâm đến việc kết nối với doanh nghiệp. Nhiều trường đã có những kết nối thực chất, đi vào chiều sâu chứ không chỉ tập trung vào số lượng.

Thiết nghĩ thời gian tới điều này cần phải được tiếp tục thực hiện một cách sâu sắc hơn, Trong đó mối quan hệ này không thể chỉ là hỗ trợ tự nguyện mà cần trở thành một cam kết trách nhiệm với quyền lợi song phương.

Doanh nghiệp không chỉ là người sử dụng lao động mà phải là người cùng đào tạo. Nghĩa là doanh nghiệp trực tiếp tham gia việc thiết kế chương trình giảng dạy và đánh giá năng lực đầu ra. Chỉ khi doanh nghiệp đặt hàng nhà trường mới đào tạo và cung cấp nhân lực đúng địa chỉ, tránh được tình trạng thừa - thiếu nguồn nhân lực.

2. Chuẩn hóa và hiện đại hóa theo tiêu chuẩn quốc tế

Để nhân lực Việt Nam có thể tự tin bước ra biển lớn, chương trình đào tạo phải được định hình bằng những tiêu chuẩn khắt khe. Cách đây gần chục năm, các trường nghề ở Việt Nam đã đào tạo những lớp thí điểm theo tiêu chuẩn của Úc, Đức… Tuy nhiên sau những lớp thí điểm này, việc triển khai nhân rộng chưa được thực hiện mạnh mẽ vì nhiều lý do.

Vậy nên thời gian tới rất cần có thêm nhiều lớp đào tạo nghề chất lượng cao ở các trường CĐ. Chỉ khi có những lớp nghề chất lượng cao mới có thể tiến đến trường CĐ chất lượng cao và cung cấp được nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong đó ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh, phải đóng vai trò quan trọng nhất.

Song song đó phải là chương trình đào tạo hướng đến hai mục tiêu. Một là tiệm cận tinh hoa thế giới thông qua tiếp tục nghiên cứu và chuyển giao các bộ chương trình đào tạo từ các quốc gia dẫn đầu về giáo dục nghề nghiệp như Đức, Nhật Bản hay Úc để chuẩn hóa kỹ năng cho người học. Hai là chuyển đổi số và kỹ năng xanh, ứng dụng công nghệ thực tế ảo trong thực hành để tối ưu chi phí và rủi ro. Đồng thời tích hợp tư duy "xanh" vào đào tạo để đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững.

3. Nâng cao năng lực đội ngũ giảng viên

Chất lượng người học không thể vượt quá chất lượng của người thầy. Giảng viên giáo dục dạy nghề hiện nay đã được cơ bản chuẩn hóa về kỹ năng sư phạm và kỹ năng nghề. Tuy nhiên trước sự thay đổi từng ngày của khoa học và công nghệ, cùng với trí tuệ nhân tạo (AI) thì những minh chứng đủ về kỹ năng của giảng viên vẫn là chưa đủ mà cần được thông qua thực tế.

Việc tiếp tục tự học, xác định học tập suốt đời cũng như đối mặt với yêu cầu thực tế buộc nhà giáo trong lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp phải tiếp tục học để áp dụng. Chúng ta cần những nhà giáo có kỹ năng nghề thực thụ không chỉ dừng ở bằng cấp sư phạm mà phải là những chuyên gia có kinh nghiệm thực chiến tại doanh nghiệp.

Đồng thời là năng lực sư phạm số, làm chủ các công cụ công nghệ để biến những bài giảng kỹ thuật khô khan trở nên trực quan, sinh động và dễ tiếp thu.

4. Chú trọng kỹ năng mềm và đạo đức nghề nghiệp

Trong kỷ nguyên AI, tay nghề giỏi là điều kiện cần có của một kỹ sư hoặc cử nhân nhưng thái độ và tư duy mới là điều kiện đủ để tạo nên một nhân sự chất lượng cao. Nhân lực chất lượng cao phải thật sự "vừa hồng vừa chuyên". Nhà tuyển dụng thường than phiền về kỹ năng mềm của sinh viên nên càng cần phải chú ý đào tạo bộ kỹ năng thế kỷ 21 cho người học.

Làm sao rèn cho người học có khả năng tư duy phản biện, làm việc nhóm, giao tiếp hiệu quả và đặc biệt là khả năng tự học suốt đời. Song song đó trang bị tác phong công nghiệp, rèn tính kỷ luật, tuân thủ quy trình an toàn và đạo đức nghề nghiệp để xây dựng hình ảnh người lao động chuyên nghiệp, tin cậy.

5. Phân luồng hiệu quả

Việc phân luồng sau THPT và kể cả sau THCS đã được đề cập rất nhiều. Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) được Quốc hội thông qua có thể giải quyết vấn đề này khi mô hình trung học nghề được đề cập và sẽ sớm triển khai thời gian tới.

Phải đẩy mạnh hướng nghiệp sớm giúp phụ huynh và học sinh nhìn thấy bức tranh thực tế về cơ hội nghề nghiệp rộng mở và thu nhập hấp dẫn của lao động kỹ thuật cao. 

Hướng nghiệp không thể chỉ diễn ra vào học kỳ 2 của năm học lớp 12 khi các trường thay nhau đề cập đến trường với những chính sách học bổng, học phí… để thu hút người học.

Hướng nghiệp cần tổ chức thực chất với sự tham gia của chuyên gia, doanh nghiệp và toàn xã hội. Có học sinh khá giỏi vào trường nghề mới dần nâng tầm trường nghề và có được nhân lực chất lượng cao trong tương lai gần.

Xây dựng nguồn nhân lực: Nhìn từ Đức, Việt Nam cần những 'tổng công trình sư' khoa học

Từ kinh nghiệm Đức, phát triển nhân lực chất lượng cao đòi hỏi chiến lược dài hạn: gắn đại học với doanh nghiệp, đào tạo nghề mạnh và xây dựng đội ngũ khoa học đầu ngành.