Có lẽ người Iran bình thường nào cũng luyến tiếc và mong mỏi một "Iran vĩ đại trở lại" khi nghĩ tới tình cảnh Iran hiện tại cũng như từ 47 năm qua, tính từ khi cuộc cách mạng Hồi giáo do Giáo chủ Khomeini thiết lập chế độ thần quyền ở đây.

Kinh tế suy thoái

Chế độ thần quyền ở Iran chủ xướng một nền kinh tế do nhà nước kiểm soát và một đường lối đối ngoại dẫn đến những trừng phạt quốc tế, trong đó có Liên hợp quốc. Các lệnh trừng phạt này xuất phát từ các cáo buộc Tehran phát triển vũ khí hạt nhân cũng như vi phạm nhân quyền, hỗ trợ khủng bố và gây bất ổn trong khu vực.

Mong mỏi khôi phục, rồi "vĩ đại trở lại", bắt đầu là kinh tế, là một ước ao bình thường mà dân chúng Iran cùng rất nhiều quốc gia đang ấp ủ, kể cả dân Pháp, Đức và Ba Lan mà nay đang vất vả mua trứng cho bữa ăn hằng ngày.

Kinh tế Iran không ngừng đi xuống, đời sống người dân ngày càng khó khăn đến mức một tờ báo trong khu vực, đài Al Jazeera ngày 16-1 đã đặt câu hỏi "Tại sao nền kinh tế Iran lại suy thoái, dẫn đến các cuộc biểu tình chết người?" và chính Al Jazeera giải đáp rằng "sự sụp đổ của đồng rial và giá cả tăng vọt đã dẫn đến cuộc biểu tình đầu tiên của các chủ cửa hàng ở Tehran trước khi các cuộc biểu tình chống lại giới giáo sĩ cầm quyền của Iran lan rộng".

Đài truyền hình này trích lời giáo sư Hassan Hakimian, giáo sư kinh tế tại SOAS (Trường Nghiên cứu phương Đông và châu Phi của Anh): "Tình trạng tham nhũng kinh niên và quản lý kinh tế yếu kém kéo dài hàng thập kỷ, làm gia tăng thêm sự khốn khổ cho phần lớn dân thường".

Cụ thể hằng ngày, người dân Iran phải đối diện với tình trạng thiếu nước trầm trọng, cúp điện và ô nhiễm không khí nghiêm trọng, "những yếu tố tạo nên một cơn bão kinh tế hoàn hảo", giáo sư Hassan Hakimian tóm tắt.

Giá trị của đồng rial của Iran, vốn gần như sụp đổ vào ngày 28-12 khi giảm xuống mức thấp kỷ lục so với đồng đô la, đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình. Các cuộc khủng hoảng kinh tế rồi thì chính trị, luôn là cơ hội cho các thế lực nước ngoài can thiệp, khuynh đảo.

Việc khủng hoảng tiền tệ cho thấy sai lầm trong điều hành kinh tế của chính quyền Iran. Tuy nhiên, giới cầm quyền Iran đã nhận ra vấn đề, khi lãnh đạo tối cao Ali Khamenei hôm 10-1 cho biết chính phủ đang "nỗ lực tìm cách khắc phục".

Để nước ngoài can thiệp

Một trong những sai lầm điển hình là chương trình hạt nhân của Iran, yếu tố trực tiếp dẫn đến việc Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc áp đặt lệnh trừng phạt vào tháng 12-2006. Các biện pháp này tập trung vào việc cấm vận buôn bán công nghệ, vật liệu hạt nhân, đồng thời đóng băng tài sản của các cá nhân và tổ chức liên quan đến lĩnh vực này.

Những năm tiếp theo, Liên hợp quốc đã siết chặt các biện pháp trừng phạt và Liên minh châu Âu cũng làm theo. Tất cả dẫn tới việc năm 2015, Iran ký một thỏa thuận hạt nhân - Kế hoạch hành động toàn diện chung (JCPOA) với Mỹ, Anh, Trung Quốc, Pháp, Đức, Nga và EU. Theo đó Iran đồng ý không làm giàu uranium và nghiên cứu về hạt nhân trong 15 năm.

Tình hình càng trở nên tồi tệ hơn vào tháng 9 năm ngoái khi các lệnh trừng phạt của Liên hợp quốc đối với Iran chính thức được khôi phục. Quyết định này được đưa ra sau khi Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc bỏ phiếu chống lại việc dỡ bỏ vĩnh viễn các lệnh trừng phạt kinh tế đối với Iran.

Những va chạm giữa chính quyền Iran với Tổng thống Mỹ Donald Trump bắt đầu từ năm 2018. Ông Trump tái áp đặt tất cả các biện pháp trừng phạt đối với Iran. Qua nhiệm kỳ hai này, các hoạt động hạt nhân của Iran vào năm ngoái đã khiến Tổng thống Trump, tính tới giữa tháng 6-2025, đã hơn chục lần khẳng định rằng không thể cho phép Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Bốn ngày sau đó, Mỹ tấn công ba cơ sở hạt nhân của Iran. Với quyết định dứt khoát này, ông Trump đã triệt tiêu nguy cơ hạt nhân của Iran và giải tỏa mọi e ngại trong cân nhắc các quyết định đối với Tehran.

Những vụ trấn áp biểu tình từ hai tuần qua ở Iran dẫn đến những phản ứng của ông Trump. Hôm 13-1, ông chủ Nhà Trắng viết trên tài khoản Truth Social của mình: "Hỡi những người yêu nước Iran, hãy tiếp tục biểu tình. Hãy giành lại các thể chế của các bạn" cùng lời cam kết "sự giúp đỡ đang đến".

Với sự hiện diện của nhóm tác chiến tàu sân bay Mỹ tại vùng biển lân cận, cùng nhận định về việc Iran mất khả năng đe dọa hạt nhân, Washington dường như đang gửi đi một tín hiệu bảo chứng cho thắng lợi cuối cùng của người biểu tình.

Sau đó, thông tin từ đài Fox News về việc Iran hủy án tử hình đối với một người biểu tình đã được ông Trump chia sẻ lại trên tài khoản Truth Social. Đi kèm với đó là bình luận đầy đắc ý của ông: "Một công dân Iran sẽ không còn bị hành quyết sau lời cảnh báo của Tổng thống Trump, và điều tương tự cũng sẽ áp dụng cho những người khác. Đây là một tin tốt, hy vọng tiến trình này sẽ tiếp tục!".

Có vẻ như ngòi nổ chiến tranh đã được gỡ!

Đại biện Iran tại Việt Nam: Chưa có thông tin người nước ngoài thương vong trong biểu tình ở Iran

Trả lời Tuổi Trẻ Online, Đại biện Iran tại Việt Nam cho biết nước này đang thống kê số lượng người thương vong trong các cuộc biểu tình hiện nay.