Khi cuộc chiến tại Iran bước sang tuần thứ tư, xung đột không những không có dấu hiệu hạ nhiệt mà còn leo thang trên nhiều mặt trận - từ đối đầu quân sự trực tiếp đến kinh tế và năng lượng toàn cầu.

Dù một số tín hiệu ngoại giao bắt đầu manh nha, nhưng vẫn rất mong manh. 

Mỹ muốn đàm phán?

Trang tin Axios ngày 22-3 dẫn các nguồn tin tiết lộ chính quyền của Tổng thống Donald Trump đã bắt đầu thảo luận về khả năng tiến hành các cuộc đàm phán hòa bình với Iran. Washington dự đoán hoạt động quân sự tại Trung Đông sẽ còn kéo dài thêm 2-3 tuần. 

Trong bối cảnh đó, các cố vấn của ông Trump, trong đó có đặc phái viên Jared Kushner và Steve Witkoff, đang tham gia vào các cuộc thảo luận nhằm thúc đẩy đối thoại.

Tuy nhiên phía Mỹ khẳng định bất kỳ thỏa thuận chấm dứt chiến sự nào cũng phải bao gồm các điều kiện then chốt: mở lại eo biển Hormuz, xử lý kho dự trữ uranium làm giàu ở mức cao của Iran, và thiết lập một thỏa thuận dài hạn liên quan đến chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo cũng như việc Tehran hậu thuẫn các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực.

Tuy nhiên Iran trước đây đã nhiều lần bác bỏ một số yêu cầu. 

"Những ngày gần đây không có tiếp xúc trực tiếp giữa Mỹ và Iran, tuy nhiên Ai Cập, Qatar và Anh đã chuyển thông điệp qua lại giữa hai bên", một nguồn tin cho biết, đồng thời tiết lộ "Iran quan tâm đến đàm phán, nhưng với các điều kiện rất cứng rắn".

Trong khi đó các yêu cầu của Iran bao gồm một lệnh ngừng bắn ngay lập tức, một thỏa thuận đảm bảo chiến tranh sẽ không tái diễn trong tương lai và khoản bồi thường thiệt hại.

Iran ngày càng cứng rắn

Bất chấp thương vong gia tăng, nhiều lãnh đạo bị hạ sát và cơ sở hạ tầng quốc gia bị tàn phá nghiêm trọng, Tehran vẫn duy trì thái độ cứng rắn.

Theo các quan chức khu vực, thay vì xuống thang, Iran đang lựa chọn leo thang nhằm gia tăng sức ép kinh tế toàn cầu, trong đó vũ khí chiến lược quan trọng nhất của Tehran là quyền kiểm soát eo biển Hormuz.

Tờ Washington Post dẫn lời một nhà ngoại giao Iran cho biết việc đóng eo biển là cách để "biến cuộc chiến trở nên cực kỳ tốn kém đối với đối phương". Một chuyên gia khác đồng quan điểm: "Iran tin chắc nếu gây đủ đau đớn về kinh tế, họ có thể buộc Mỹ lùi bước".

Ngoài ra, Tehran còn chủ động nâng mức rủi ro lên toàn khu vực. Sau khi một mỏ khí bị tấn công, Iran đáp trả bằng các đòn đánh vào hạ tầng năng lượng của Qatar, Saudi Arabia và Kuwait, gây thiệt hại hàng tỉ USD, theo báo Guardian.

Thông điệp từ Tehran rất rõ ràng: nếu Iran bị tấn công, họ sẽ kéo theo toàn bộ hạ tầng dầu khí của Trung Đông, đánh thẳng vào an ninh năng lượng toàn cầu.

Một nhà ngoại giao châu Âu nhận định: "Chừng nào chế độ còn tồn tại, họ vẫn có thể gây bất ổn khu vực và thị trường năng lượng. Do đó họ chưa cảm thấy áp lực phải đàm phán".

Đặc biệt, trong xung đột lần này, Iran chứng minh được năng lực quân sự đáng gờm. Theo Đài CNN, các cuộc tập kích tên lửa gần đây vào Israel và các căn cứ Mỹ cho thấy tầm hoạt động của Tehran rộng hơn nhiều so với dự đoán.

Chủ tịch Quốc hội Iran Ghalibaf cho biết sau nhiều thập kỷ đối địch với Mỹ - Israel, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã lường trước được về nguy cơ bị tấn công và xây dựng kế hoạch dự phòng.

Cựu đại sứ Mỹ tại Iraq và Afghanistan, ông Ryan Crocker, nhận định với tờ Financial Times rằng Iran rõ ràng không cần một chiến thắng quân sự: "Họ thắng chỉ bằng cách còn sống sót".

Thực tế cho thấy dù bị tấn công nặng nề, Iran vẫn đủ khả năng gây rối loạn - từ việc đe dọa tuyến vận tải dầu mỏ đến tiếp tục phóng tên lửa.

Điều này tạo ra một nghịch lý chiến lược: Mỹ phải kiểm soát gần như toàn bộ tình hình để thắng, trong khi Iran chỉ cần duy trì bất ổn cục bộ là đủ để kéo dài cuộc chiến, không cần nhượng bộ.

Bế tắc ngoại giao

Khả năng khởi động đàm phán vẫn đang bỏ ngỏ, thậm chí nhiều chuyên gia nhận định ở thời điểm này, triển vọng đàm phán "gần như bế tắc".

Thực tế chiến trường cho thấy không bên nào có khả năng giành chiến thắng tuyệt đối trong thời gian ngắn, cũng không bên nào sẵn sàng nhượng bộ, chấp nhận tất cả các điều kiện để mở đường cho đối thoại.

"Lệnh ngừng bắn chỉ có ý nghĩa nếu nó bảo đảm xung đột không tái diễn, chứ không phải tạo cơ hội để đối thủ khắc phục hệ thống của họ rồi lại tấn công chúng ta một lần nữa", Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf phát biểu.

Do đó nhiều chuyên gia dự đoán kịch bản dễ xảy ra nhất là các bên sẽ duy trì trạng thái "chiến tranh không tuyên bố" (undeclared war) kéo dài - nơi các bên liên tục sử dụng drone, tên lửa, tác chiến mạng, lực lượng ủy nhiệm và các hoạt động phá hoại gián tiếp để gây sức ép lẫn nhau, thay vì bước vào một cuộc chiến tổng lực hay một tiến trình hòa bình thực sự.

Axios: Chính quyền Tổng thống Trump bắt đầu tính đến việc đàm phán hòa bình với Iran

Trang tin Axios ngày 22-3 dẫn các nguồn tin tiết lộ chính quyền Tổng thống Donald Trump đã bắt đầu thảo luận về khả năng tiến hành các cuộc đàm phán hòa bình với Iran.