Tiếng xe máy không vội vàng, tiếng bước chân thong thả, hương cà phê từ quán xá, từ xe đẩy trên vỉa hè lan tỏa nhẹ nhàng trong không gian.

Đấy là một Sài Gòn tôi vẫn biết từ 50 năm qua. Thành phố Hồ Chí Minh hôm nay đã có biết bao đổi thay nhưng vẫn giữ được những khoảng lặng đáng yêu như vậy.

1. Ai cũng nói cuộc sống ở Sài Gòn luôn vội vã, nhưng ở đó ta cũng nhận ra nhịp sống bình thản của một đô thị biết tự "ngừng lặng" để làm mới mình mỗi ngày. Ở Sài Gòn, ký ức và cuộc sống hiện đại đan cài vào nhau.

Từ những tấm ảnh cũ treo trong những khách sạn sang trọng, tòa cao ốc hiện đại, từ những người đi xe hơi đắt tiền vẫn ghé lại quán nhỏ bên đường nhâm nhi ly cà phê đá, lối sống hiện đại mà thân thiện từ xóm nhà hẻm phố đến "biệt thự triệu đô", trong cách người bình dân trò chuyện hằng ngày đến các đại gia trong công chuyện làm ăn bạc tỉ…

Thành phố năng động, sáng tạo, hội nhập nhưng cuộc sống hiện đại vẫn song hành cùng những ký ức, những kỷ niệm, những giá trị của quá khứ.

Từ đầu thế kỷ 21 người ta nói nhiều về "thành phố sáng tạo" như là một khái niệm kỹ thuật, nhưng ở Sài Gòn văn hóa đã luôn được sáng tạo. Từ một tiệm may biến thành thương hiệu thời trang nổi tiếng, từ mẫu gạch bông "thời Tây" gần đây biến thành hoa văn áo dài "cô Ba Sài Gòn", từ một căn gác cũ trở thành phòng triển lãm, từ một con hẻm hóa thành quán cà phê nghệ thuật…

Nơi nào cũng có thể là một "xưởng sáng tạo" thu nhỏ. Ở đó, cái mới sinh ra từ ký ức, và cái cũ được hồi sinh bằng cảm hứng của người Sài Gòn nhưng đến từ tứ xứ. Đó là một nét rất riêng của Sài Gòn, một thành phố đầy mâu thuẫn luôn thay đổi mà không đánh mất hồn đô thị.

2. Tôi thường lang thang trong những ngôi chợ cũ - nay gọi là chợ truyền thống để phân biệt với siêu thị hiện đại, từ chợ dân sinh ở khu dân cư cũ đến các chợ có tiếng như chợ Phú Nhuận, Tân Định, Chợ Cũ, Bến Thành…

Dù ở đâu - trung tâm hay ngoại ô, dù lớn dù nhỏ, những ngôi chợ cũng vẫn tràn ngập âm thanh, mùi vị quen thuộc. Tiếng người mua bán rộn rã mà không ồn ào, mùi vải vóc quần áo mới, hương nhang, nến thơm từ sạp hàng lễ, mùi thức ăn tươi, mùi món ăn chín đặc sản từng chợ, từng khu vực.

Tất cả hiện lên một Sài Gòn, một Nam Bộ rất đỗi thân thương. Những câu chuyện của người bán người mua mọi độ tuổi đều trở thành tập hợp những ký ức đô thị… Chợ trong thành phố là "di sản phi vật thể", nơi lưu giữ văn hóa ẩm thực, ngôn ngữ, lối sống xã hội và phản ánh sự thay đổi mọi mặt, hằng ngày.

Bản sắc của thành phố còn hiện hữu bằng các công trình kiến trúc, bằng cảnh quan đô thị và những sản phẩm vật chất khác. Một công xưởng Ba Son đã biến mất, nhường chỗ cho trùng trùng nhà cao tầng, nhưng nhiều hiện vật của nó lại được một người biết thương xưa tiếc cũ thu thập trang trí cho một quán cà phê ở ngay trung tâm thành phố.

Nhấp ngụm cà phê, nhìn quanh ngẫm ngợi, viên gạch hòn đá gợi nhớ một di tích lịch sử nhưng cũng đặt ra câu hỏi "tại sao" di tích lại phải "hy sinh"? Một số biệt thự xưa xinh xắn còn lại giờ trở thành những quán cà phê, quán ăn ấm áp, là đêm nhạc acoustic của các nghệ sĩ trẻ gợi nhớ không khí "phòng trà" của người Sài Gòn xưa.

Mỗi đêm nhiều người gặp gỡ tại đây trong không gian "Sài Gòn một thủa" và mỗi người lại mang theo câu chuyện của cuộc sống đang sôi động ngoài kia.

Một khu nhà kho xưởng cũ trên bến cảng xưa đang được cải tạo và sơn lại những sắc màu gợi nhớ giai đoạn "trên bến dưới thuyền" cực thịnh của đô thị Sài Gòn. Những ngôi nhà ở đó sẽ trở thành shophouse, các công trình lớn chuyển đổi công năng trở thành không gian tổ hợp sáng tạo - triển lãm - nghệ thuật của cộng đồng.

Bến ven sông thành công viên nghệ thuật. Nhiều công trình xưa được người Sài Gòn giữ lại hình dáng kiến trúc, chi tiết trang trí đặc trưng, bảo tồn bức tường và cánh cửa xưa, nhưng thêm vào ánh sáng và ý tưởng mới để không gian tiện nghi hơn, hiện đại hóa và phù hợp chức năng mới, mang lại cho những không gian xưa một đời sống mới.

Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay có cả Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu cùng hợp lực. Chung một hoàn cảnh lịch sử nên những con người của thành phố mới luôn có những cách thức rất tự nhiên để biến những xưa cũ thành tiềm năng của nguồn lực sáng tạo mới.

Làng gốm cổ Lái Thiêu đang được phục hồi, có lò gốm xưa đã trở thành nơi các bạn trẻ sản xuất đồ gốm theo phong cách truyền thống và xuất khẩu đến cả thị trường nghiêm ngặt khó tính như Nhật Bản.

Gần đó là Bảo tàng Gốm sứ Minh Long, nơi lưu lại hành trình hơn 100 năm của một gia tộc thành công với nghề gốm sứ đã được nối tiếp đến thế hệ thứ tư. Từ những bí quyết độc đáo của kỹ thuật sản xuất "gốm Sài Gòn" nổi tiếng, ngày nay gốm sứ Minh Long đã trở thành một đại diện tiêu biểu cho gốm sứ Việt Nam.

Tại thành phố Vũng Tàu có Bảo tàng Vũ khí cổ tư nhân lớn nhất Việt Nam. Với bộ sưu tập hàng nghìn hiện vật quý, Bảo tàng Vũ khí cổ đưa du khách ngược dòng thời gian khám phá lịch sử quân sự thế giới từ cổ đại đến hiện đại.

Chủ nhân bảo tàng này là một người Anh cùng vợ là người Việt Nam, chỉ trong vài năm đã nhanh chóng biến Bảo tàng Vũ khí cổ trở thành một trong những điểm đến văn hóa - lịch sử đặc sắc tại Vũng Tàu - một thành phố tưởng như chỉ có dịch vụ du lịch vui chơi, nghỉ dưỡng.

Các bảo tàng công lập và tư nhân khác trên toàn thành phố đã làm tăng thêm giá trị di sản của hàng trăm ngàn hiện vật bảo tàng, trong đó có nhiều bảo vật quốc gia, bằng công tác bảo quản và trưng bày hiện đại, giới thiệu với mọi tầng lớp công chúng qua những câu chuyện quá khứ rất đáng tự hào.

Các cuộc triển lãm hình ảnh xưa, trưng bày cổ vật có công nghệ 3D hỗ trợ, lễ hội sông nước bên Bến Nhà Rồng được kể lại bằng ngôn ngữ hiện đại, bằng ánh sáng, âm thanh, bằng những ứng dụng công nghệ tương tác không thua kém các chương trình thực cảnh trong khu vực.

Thành phố sáng tạo là nơi văn hóa không chỉ để chiêm ngưỡng, mà để sống, để trải nghiệm, để trí tuệ "sinh lời" bằng cảm xúc và trí tưởng tượng. Mỗi dự án sáng tạo, mỗi festival nghệ thuật đường phố, hay tour du lịch di sản đều cho thấy thành phố đang nỗ lực sáng tạo không ngừng.

Một thành phố nhân văn là nơi quá khứ được mang lại sức sống mới, không bị xóa nhòa phai nhạt mà được nâng niu từ sự tôn trọng lịch sử, tôn trọng ký ức cộng đồng.

3. Một đô thị sáng tạo không chỉ phát triển kinh tế, mà còn cần giúp thành phố kể một cách trung thực và hấp dẫn câu chuyện của chính mình với thế giới và với thế hệ mai sau.

Cảm xúc lịch sử giữa các thế hệ, các cộng đồng là điều mà công nghệ AI không thể tạo ra, nhưng AI và các công nghệ hiện đại có thể góp phần biến những cảm xúc đó thành trải nghiệm, thành tri thức một cách cụ thể và hữu ích.

Đó chính là tinh thần của Thành phố Hồ Chí Minh - Thành phố sáng tạo: bảo tồn di sản không phải là đóng khung quá khứ mà là nối dài ký ức nhằm tạo ra di sản trong tương lai.

Bản sắc đô thị, vì thế, không phải là thứ bất biến. Nó là sự tiếp nối những thế hệ thị dân, giữa vỉa hè phố cổ và trạm metro, giữa chợ Bến Thành trăm tuổi và trung tâm thương mại hiện đại, giữa tiếng rao hàng xưa cũ và nhịp điệu nhạc rap trẻ trung.

Đó chính là cách để thành phố vừa hiện đại, vừa thân quen, nơi quá khứ và tương lai cùng nắm tay nhau bước đi. Giữa nhịp sống hiện đại, Sài Gòn vẫn giữ được "hồn đô thị" vì ký ức chưa bao giờ mất, luôn được làm tươi mới để sống cùng thời gian.

Thành phố Hồ Chí Minh từ di sản văn hóa kể lại lịch sử và phác họa tương lai bằng "ngôn ngữ" mới.

Sáng tạo phù hợp với truyền thống, mang lại giá trị mới cho di sản. Sài Gòn, như vẫn thế, vừa hối hả linh hoạt mà vừa lãng mạn trữ tình, một thành phố biết yêu mình và yêu người bằng những sáng tạo không ngừng, không chọn sự khép kín trước cái mới mà chọn sự phát triển trên cơ sở hòa quyện giữa hoài niệm và hiện đại, không chọn sự bảo thủ "an toàn" mà chọn biến đổi một cách thích hợp để hòa nhập với thế giới.

Đưa TP.HCM trở thành siêu đô thị sáng tạo

Dự thảo nghị quyết thay thế nghị quyết 98/2023 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM đã được Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua và dự kiến trình Quốc hội tại kỳ họp thứ 10 này.