Theo Edgar Morin, chính tư duy phức hợp mới là thứ công cụ và trang bị thiết yếu giúp chúng ta tri nhận thực tại trong kỷ nguyên này và ứng phó với tương lai trước những chuyển biến đầy chao đảo, bất định.

Cha đẻ tư duy phức hợp

Edgar Morin (Pháp, sinh năm 1921) là cha đẻ của thuyết tư duy phức hợp (pensée complexe). Triết thuyết này đặt thực tại trong tương quan đa chiều và liên ngành, một tổng thể nhiều yếu tố đan dệt để tri nhận bản chất toàn vẹn của nó thay vì chia nhỏ, phiến diện, để sa vào thứ trí tuệ mù lòa hay sự đui mù về nhận thức.

Tư tưởng chủ đạo được ông thể hiện qua hai tác phẩm: Introduction à la pensée complexe (Nhập môn tư duy phức hợp) và đặc biệt là bộ sáu cuốn La Méthode (Phương pháp) mà bản dịch tiếng Việt đều đã được NXB Tri Thức ấn hành trước đây.

Vài năm trước, khi đám mây tai ương của đại dịch Covid-19 đang bao phủ toàn cầu thì những thông điệp hiền minh, thấu đáo và kịp thời của triết gia trăm tuổi Edgar Morin đã tạo được hiệu ứng tích cực, được chia sẻ rất nhiều.

Các bài suy tư về con người trong đại dịch của ông sau đó được gói lại trong tập sách Hãy đổi hướng đi - Những bài học từ virus corona, 2020.

Hai năm tiếp theo, ông tiếp tục xuất bản hai cuốn tiểu luận mỏng, là những đúc kết kinh nghiệm, suy tư như những "cẩm nang trí tuệ" giúp độc giả tìm thấy sự cân bằng tinh thần, đi qua những thách đố của các cuộc khủng hoảng hậu đại dịch, tiêu biểu: Những bài học từ một thế kỷ cuộc sống, 2021, Lịch sử liệu có dạy ta điều gì? - Một suy tưởng về hiện tại và tương lai nhân loại, 2022...

Người bị bách hại thành kẻ bách hại

Trong cuốn Lịch sử liệu có dạy ta điều gì? - Một suy tưởng về hiện tại và tương lai nhân loại, Edgar Morin đưa ra 16 bài học được đúc kết rất ngắn gọn.

Mỗi bài học chỉ vỏn vẹn từ 2 đến 12 trang sách nhưng đó là tất cả những gì mà triết gia từng trải này quan sát, dự phần trực tiếp vào dòng chảy lịch sử nước Pháp và châu Âu, nghiền ngẫm lịch sử nhân loại trong dòng chảy thời gian vật lý và thời độ của nó.

Trong cuốn sách mỏng này, thật kinh ngạc, Edgar Morin đã thấy trước một khả năng tái diễn chia rẽ và chiến tranh. Ở Bài học thứ năm (Huyền thoại ảnh hưởng lớn đến lịch sử), ông phân tích cách thế mà những huyền thoại đã chi phối dòng chảy lịch sử thăng trầm của người Do Thái đồng thời tác động lên lịch sử toàn cầu nói chung.

Lần theo huyền thoại cộng đồng và tôn giáo trên con đường lịch sử Do Thái từ lưu lạc ở Ai Cập thời tiền Moses cho đến hôm nay, khi một Israel được ủy nhiệm như là tiền tuyến của Mỹ, pháo đài đơn độc của phương Tây giữa thế giới Ả Rập..., Edgar Morin vẽ nên một lược đồ logic của những động lực ẩn giấu chi phối bởi những biểu tượng tôn thờ lúc khoan dung khi cuồng nộ giúp ta cắt nghĩa được các lực thúc đẩy từ tôn giáo, văn hóa, địa chính trị quá khứ dẫn đến ngọn lửa chiến tranh đang bùng phát tại Iran (hay trước đó là Gaza) gây nhiều hệ lụy cho khu vực và toàn cầu.

Triết gia này nhìn thấy một Israel "vô cùng bất định" trong tương lai. Một sự suy tàn có thể xảy ra với Mỹ, một cuộc khủng hoảng ở châu Âu hay sự trỗi dậy của làn sóng thù địch từ thế giới Ả Rập hoặc thậm chí một cuộc khủng hoảng hạt nhân sẽ nguy cơ đe dọa sự tồn tại của Israel.

"Thực tế Israel hiện ở trong vị thế gây áp lực đối với các chủ thể khác trong khu vực không làm biến mất khả năng quốc gia này có thể một lần nữa rơi vào thân phận bị đe dọa", ông viết. Nhưng cái nghịch lý làm nên một phần lịch sử được Edgar Morin phát hiện từ các điển cứu như Israel, Serbie, Nigeria hay các thuộc địa Tây Ban Nha ở Nam Mỹ là: "người từng bị bách hại không có nghĩa là không trở thành kẻ bách hại".

Những trang hay nhất trong cuốn sách này có lẽ là luận về chiến tranh và quyền lực. Qua hàng loạt dẫn chứng từ cổ chí kim, triết gia chỉ ra rằng: bánh xe lịch sử đôi khi được lăn tới bởi những anh hùng, cũng có thể bởi một bạo chúa và không ít khi, là bởi những kẻ điên cuồng, "ngáo" quyền lực.

Những chuyển hóa từ thái cực này sang thái cực khác xảy ra trong diễn trình lịch sử nhân loại cùng các mốc sự kiện then chốt được Edgar Morin quy chiếu thành các bài học phổ quát, giúp ta nhìn lịch sử sâu, rộng và có tính toàn thể.

Trên tất cả, đó là một lịch sử mang "bản chất người": những kẻ hủy diệt đôi khi cũng là những người góp phần kiến tạo văn minh, từ nhiệt huyết đến nổi loạn chỉ cách nhau một bước chân, kết quả của một hành động có thể trái ngược với ý định ban đầu của nó, tiến bộ vật chất không đi kèm với bất kỳ tiến bộ đạo đức nào, không gì vừa nhân tính vừa phi nhân tính như là chiến tranh...

Không hiểu được căn nguyên sẽ không tìm thấy bình an

Điều mâu thuẫn kéo dài trong xã hội chúng ta là con người luôn mơ ước được sống trong hòa bình, bình an nhưng cuộc sống của họ luôn đầy xung đột, bất an. Vì sao? Có cách nào để giải quyết?