Đồng kiến tạo công nghệ: Định hướng mới của Việt Nam và Nhật Bản

Trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Nhật Bản từ ngày 8 đến 11-11, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có hai bài phát biểu quan trọng trước các lãnh đạo Nhật Bản: tại Diễn đàn Công tư về hợp tác kinh tế và KHCN Việt Nam - Nhật Bản sáng 9-11 và trước Quốc hội Nhật Bản chiều cùng ngày.

Trong cả hai lần phát biểu, lãnh đạo Việt Nam đã nhấn mạnh thông điệp kêu gọi Việt Nam cùng Nhật Bản đồng sáng tạo công nghệ, trở thành đối tác đồng hành, đồng kiến tạo, cùng có lợi, vì tăng trưởng chất lượng cao.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, các chuyên gia nhận định chuyến thăm và các phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho thấy một bước chuyển rõ nét trong cách Việt Nam định vị mình với Tokyo: từ bên tiếp nhận nguồn lực sang đối tác cùng kiến tạo công nghệ.

Từ tiếp nhận ODA đến đối tác đồng kiến tạo

Theo TS Phan Cao Nhật Anh, phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), việc lãnh đạo Việt Nam được mời phát biểu tại Quốc hội Nhật Bản là một đặc quyền ngoại giao cấp cao.

Ông cho rằng điều này thể hiện mức độ tin cậy chính trị rất lớn và sự coi trọng đặc biệt mà Nhật Bản dành cho Việt Nam. Đây cũng là cơ hội để các cơ quan, nhóm nghị sĩ của Quốc hội hai nước tăng cường chia sẻ kinh nghiệm về những vấn đề phát triển mới.

Nhìn rộng hơn, chuyên gia đánh giá chuyến thăm góp phần làm sâu sắc thêm quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Nhật Bản. Hai bên củng cố lòng tin chính trị, đồng thời thúc đẩy hợp tác thực chất từ kinh tế, chuỗi cung ứng đến khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và giao lưu nhân dân.

Theo ông, điểm đáng chú ý nhất nằm ở thông điệp được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước gửi đến Quốc hội Nhật Bản về việc cùng nước này phát triển công nghệ, nhất là trí tuệ nhân tạo (AI) và bán dẫn.

TS Nhật Anh phân tích: "Trước đây, Việt Nam thường dựa vào ODA và vốn đầu tư của Nhật Bản, hay nói cách khác là phụ thuộc vào nguồn lực của Nhật Bản. 

Hiện nay, bên cạnh việc tiếp nhận ODA và vốn đầu tư, Việt Nam chủ động mở ra các lĩnh vực hợp tác mới. Định hướng này thể hiện Việt Nam là đối tác đồng hành, đồng kiến tạo, cùng có lợi vì tăng trưởng chất lượng cao".

Cách tiếp cận này, theo TS Nhật Anh, phản ánh xu hướng tự chủ chiến lược và tự cường của Việt Nam.

Ông cho biết: "Việt Nam và Nhật Bản không chỉ góp phần bảo vệ lợi ích kinh tế quốc gia mà còn nâng cao năng lực thích ứng và sức chống chịu trước những biến động, thách thức ngày càng phức tạp của môi trường khu vực và quốc tế".

Nhìn về tương lai, trong bối cảnh Việt Nam xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực quan trọng của giai đoạn phát triển mới, Nhật Bản sẽ là quốc gia đồng hành trong chặng đường phát triển mới, để sự phát triển của mỗi nước tạo thêm cơ hội vươn lên cho nhau.

Để bắt tay sớm, ông cho rằng hai nước có thể đẩy mạnh hợp tác ngay trong ngắn hạn ở sáu lĩnh vực có tính khả thi cao, gồm khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, năng lượng, bán dẫn, đào tạo nguồn nhân lực và chuỗi cung ứng chiến lược.

"Xét trên góc độ chiến lược, Việt Nam nên ưu tiên những lĩnh vực có nhu cầu, đồng thời đáp ứng hai điều kiện: Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ và vốn, và hai bên có thể triển khai các dự án cụ thể mà không cần quá nhiều thời gian chuẩn bị", TS Nhật Anh khẳng định.

Nhật Bản đón nhận tích cực định hướng của Việt Nam 

Trực tiếp dự Diễn đàn hợp tác công tư sáng 9-11, PGS.TS Lê Đức Anh, Chủ tịch Hội trí thức Việt Nam tại Nhật Bản (AVIJ), chia sẻ rất ấn tượng trước tinh thần được truyền tải trong phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.

Theo ông, qua phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Việt Nam đang "nâng tầm" mình: vẫn học hỏi Nhật Bản nhưng với tâm thế chủ động hơn và hướng tới làm chủ những công nghệ chiến lược.

Theo ghi nhận của mình, ông Đức Anh nhận thấy phía Nhật Bản đón nhận tích cực và có sự đồng thuận rõ ràng với định hướng này.

Trong Tuyên bố Tầm nhìn chung Việt Nam - Nhật Bản được lãnh đạo hai nước công bố, hai bên xác định cùng đóng góp tri thức, nguồn lực, cùng tạo ra giá trị mới và cùng chia sẻ thành quả

Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae cũng khẳng định sẽ tăng cường hợp tác đào tạo và nghiên cứu chung với Việt Nam trong các lĩnh vực tiên tiến, trong đó có bán dẫn và AI.

Sự ủng hộ ấy đã có những bước đi cụ thể. Ngày 9-11, Cơ quan Khoa học và công nghệ Nhật Bản (JST) đã công bố sáu dự án nghiên cứu chung Việt - Nhật về bán dẫn trong khuôn khổ chương trình NEXUS, đồng thời thông báo kế hoạch tuyển chọn tiếp theo cho cả bán dẫn và AI.

Đáng chú ý, các chương trình này gắn nghiên cứu chung với đào tạo nhân lực trình độ tiến sĩ cho Việt Nam.

"Tôi cho rằng đây là tín hiệu rất có ý nghĩa. Phía Nhật Bản đang thể hiện sự sẵn sàng cùng Việt Nam phát triển năng lực nghiên cứu và sáng tạo công nghệ", ông Đức Anh nhận định.

Cần sớm chuẩn bị về con người

Dù vậy, ông Đức Anh cũng lưu ý rằng những lĩnh vực được phía Việt Nam nhắc đến tại diễn đàn, bao gồm AI, bán dẫn hay năng lượng sạch, đều là những mảng rất khó, đòi hỏi đầu tư dài hơi về vốn, cơ sở vật chất, nhân lực lẫn công nghệ.

Trong khi đó, Việt Nam đặt mục tiêu rất lớn là trong thời gian ngắn, với sự giúp đỡ của bạn bè Nhật Bản phải tiếp thu và làm chủ các công nghệ này, rồi tạo ra giá trị đồng kiến tạo của chính mình.

Để làm được điều đó, theo ông, câu chuyện đầu tiên vẫn là con người.

Ông Đức Anh phân tích: "Chúng ta phải đào tạo được nguồn nhân lực đủ tốt, đủ mạnh, trong đó có những nhân lực dẫn đầu, xuất sắc. Nhưng đào tạo nhân lực phải đi kèm đầu tư về cơ sở vật chất, về công nghệ, để những người được đào tạo ở nước ngoài trở về có thể làm việc được ngay. Điều này đòi hỏi Nhà nước phải đầu tư tiền bạc, công sức, cũng như quyết tâm chính trị".

Chủ tịch AVIJ nhấn mạnh hai việc này phải đi song song, đồng thời kết hợp với nguồn lực của người Việt Nam ở nước ngoài và sự hỗ trợ của các chính phủ, cơ quan nước ngoài. Trong đó, Nhật Bản là đối tác đặc biệt quan trọng nhờ quan hệ chính trị tốt đẹp và độ tin cậy cao với Việt Nam.

Nhìn về phía trước, ông Đức Anh khẳng định: "Với những người trực tiếp tham gia hợp tác như chúng tôi, điều quan trọng tiếp theo là cụ thể hóa sự đồng thuận này thành những nhóm nghiên cứu chung, những kết quả công nghệ cụ thể, đồng thời từng bước nâng cao nội lực nghiên cứu và đào tạo trong nước".

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mời Nhà vua Nhật Bản thăm Việt Nam trong năm 2028

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân hội kiến Nhà vua Nhật Bản Naruhito và Hoàng hậu ngày 11-11.