Trao đổi với Tuổi Trẻ, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, thành viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho biết có nhận các phản ánh của phụ huynh việc phải đi nhiều điểm bán, xếp hàng từ rất sớm nhưng chưa mua đủ sách giáo khoa cho con, trong khi năm học đã bắt đầu. Ngoài ra, báo chí phản ánh có những phụ huynh phải tạm in hoặc photocopy phần bài học để con theo kịp chương trình.

"Dù gọi là thiếu cục bộ, nhưng hậu quả với mỗi học sinh bị thiếu sách lại rất cụ thể. Các em gặp trở ngại khi học bài, phụ huynh tốn thời gian và chi phí, giáo viên phải tìm giải pháp tình thế, còn nhà trường bị ảnh hưởng trong tổ chức dạy học", đại biểu Việt Nga nêu.

Việc thiếu sách giáo khoa không nên xảy ra, nhất là kéo dài sau khai giảng

* Bà đánh giá thế nào về tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ tại không ít địa phương những ngày qua?

- Đây là việc không nên xảy ra, nhất là sau thời điểm khai giảng. Theo báo cáo tại cuộc họp của Chính phủ, đến ngày 9-9, Nhà xuất bản Giáo Dục Việt Nam đã phát hành 235,6 triệu bản sách giáo khoa cùng 84 triệu bản sách bài tập, tham khảo. Khối lượng này cho thấy sự nỗ lực sản xuất, phát hành.

Tuy nhiên số lượng phát hành toàn hệ thống không thể thay thế tiêu chí quan trọng nhất là từng học sinh, từng trường, địa bàn có đủ đúng đầu sách cần học hay chưa. 

Khi vẫn còn học sinh thiếu sách, chuỗi cung ứng vẫn chưa hoàn thành trách nhiệm của mình.

Vì vậy điều cần làm lúc này là nhìn thẳng vào bất cập, giải quyết ngay quyền lợi của học sinh và công khai tiến độ khắc phục.

Đồng thời phải rà soát đầy đủ trách nhiệm quản lý nhà nước, trách nhiệm của nhà xuất bản, đơn vị phát hành, địa phương và cơ sở giáo dục. Tránh cả hai khuynh hướng hoặc quy toàn bộ trách nhiệm cho một chủ thể, hoặc gọi chung là "khó khăn khách quan" rồi không xác định rõ khâu nào phải sửa.

* Từ thực tế ghi nhận, quan sát, theo bà, đâu là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ này?

- Nguyên nhân trực tiếp là sự lệch pha giữa nhu cầu thực tế và khả năng đáp ứng tại đúng địa bàn, đúng thời điểm, đúng đầu sách.

Sách có thể không thiếu nếu tính tổng số bản đã in và phát hành, nhưng vẫn thiếu với người học nếu hàng còn nằm ở kho hoặc tồn tại nơi nhu cầu thấp, trong khi điểm bán và trường học ở nơi khác không có đúng cuốn cần dùng. Vì vậy cần phân biệt rõ "đủ về tổng lượng" với "đủ đến tay từng học sinh".

Thứ hai là công tác dự báo nhu cầu chưa sát. Năm học 2026 - 2027 có những thay đổi lớn là thực hiện một bộ sách giáo khoa thống nhất toàn quốc; chủ trương hỗ trợ, miễn sách giáo khoa được triển khai theo lộ trình...

Những thay đổi này tác động đến nhu cầu mua mới, mượn, số lượng sách cần bổ sung, thời điểm đặt hàng. Nếu dữ liệu học sinh, nhu cầu mượn, mua, lượng sách có thể tái sử dụng và tồn kho không được cập nhật sớm, việc xác định sản lượng in rất dễ bị động.

Thứ ba, kênh đăng ký, đặt mua qua cơ sở giáo dục có nơi bị gián đoạn hoặc triển khai muộn. Có địa bàn phát sinh tình trạng nhà trường đặt mua số lượng lớn gần sát năm học, trong khi phụ huynh đồng thời tự tìm mua, tạo ra nhu cầu kép trong thời gian ngắn.

Đây không đơn thuần là vấn đề "phụ huynh mua dồn", mà phản ánh việc thông tin chính sách, hướng dẫn thủ tục, tổng hợp nhu cầu và phối hợp giữa nhà trường, địa phương, đơn vị phát hành chưa đồng bộ.

Thêm nữa là khâu dự trữ, điều phối và mạng lưới phân phối chưa đủ linh hoạt. Nhà xuất bản và các đơn vị phát hành phải có cơ chế cảnh báo sớm theo từng mã sách, từng lớp, từng địa bàn; dự trữ an toàn đối với đầu sách thiết yếu; điều chuyển nhanh từ nơi thừa sang nơi thiếu.

Việc phụ huynh phải đi nhiều nhà sách để gom từng cuốn cho thấy thông tin tồn kho và khả năng điều phối theo thời gian thực còn hạn chế.

Thứ tư, có cả nguyên nhân chủ quan trong tổ chức thực hiện. Do đó không nên chỉ giải thích bằng việc thay đổi chính sách hoặc khó khăn khách quan.

Thay đổi chính sách là yếu tố phải được dự liệu, còn phản ứng chậm, phối hợp thiếu chặt chẽ, thông tin không kịp thời hay không chuẩn bị phương án dự phòng là những vấn đề thuộc trách nhiệm quản trị cần được làm rõ.

Bảo đảm mọi học sinh có sách để học ngay, không chờ quy trình tổng kết trách nhiệm

* Theo bà, cần những giải pháp nào để giải quyết gấp tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ và không để tiếp diễn?

- Trong ngắn hạn, mục tiêu duy nhất là bảo đảm mọi học sinh có sách để học ngay, không chờ quy trình tổng kết trách nhiệm.

Tôi đề nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo thiết lập một đầu mối điều phối thống nhất, yêu cầu từng địa phương, từng trường rà soát trong thời hạn rất ngắn theo mã sách, lớp học và số học sinh còn thiếu.

Dữ liệu phải được cập nhật hằng ngày, đối chiếu với tồn kho của nhà xuất bản, công ty sách và các điểm bán để điều chuyển ngay từ nơi thừa sang nơi thiếu; đầu sách không thể điều chuyển thì tổ chức in bổ sung theo chế độ ưu tiên.

Cùng với đó cần mở rộng phương thức cung ứng, đó là đưa sách trực tiếp về trường trên cơ sở nhu cầu đã xác nhận, công bố công khai điểm bán, số lượng tồn và lịch bổ sung, tổ chức đặt hàng trực tuyến, giao tận nơi, bố trí đường dây nóng tiếp nhận phản ánh.

Những trường đang thiếu nhiều phải được ưu tiên trước. Nhà trường cần bố trí sách dùng chung, sách thư viện hoặc bản học liệu điện tử hợp pháp trong thời gian chờ và điều chỉnh cách giao bài để không học sinh nào bị đánh giá bất lợi chỉ vì chưa có sách.

Với vướng mắc về mua sắm, đấu thầu... cơ quan chức năng phải ban hành hướng dẫn cụ thể. Không thể để thủ tục của người lớn làm gián đoạn quyền học của trẻ em.

Cơ quan quản lý thị trường, địa phương cần kiểm tra việc niêm yết, bán đúng giá, kịp thời xử lý hiện tượng đầu cơ, trục lợi.

Về lâu dài cần xây dựng cơ sở dữ liệu cung - cầu sách giáo khoa dùng chung, kết nối dữ liệu tuyển sinh và quy mô học sinh với nhu cầu của từng trường, lượng sách tái sử dụng, đơn đặt hàng, sản lượng in, tồn kho và tiến độ giao hàng.

Phải quy định ngưỡng dự trữ an toàn, mốc thời gian hoàn thành từng khâu và cơ chế cảnh báo sớm... Kế hoạch phát hành cần được kiểm tra độc lập trước năm học, công khai các chỉ số cốt lõi và quy trách nhiệm đến người đứng đầu nếu để thiếu sách do chủ quan...

Sau khi xử lý xong đợt thiếu sách này, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần công bố kết quả rà soát, nguyên nhân, trách nhiệm và giải pháp phòng ngừa để củng cố niềm tin của phụ huynh.

Phó thủ tướng yêu cầu xử lý ngay tình trạng thiếu sách giáo khoa, lập đường dây nóng 24/7

Phó thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh việc để xảy ra tình trạng chưa đủ sách giáo khoa cho thấy còn bất cập trong công tác dự báo, đặt hàng, sản xuất, dự trữ, điều phối và phân phối.