Những nội dung gây sốc, chửi bới, đấu tố, khoe tiền, thách thức hoặc tạo xung đột của các "giang hồ mạng" thường dễ thu hút sự chú ý. Người xem có thể thích, ghét, tò mò hay phẫn nộ, nhưng tất cả những phản ứng đó đều có thể tạo ra lượt xem, bình luận và chia sẻ.

Từ sự chú ý đến "giang hồ mạng"

Đây là mắt xích đầu tiên. Một người gây chú ý, có thêm người theo dõi, rồi tiếp tục tạo nội dung "drama" để giữ sự quan tâm.

Khi sự chú ý có thể chuyển thành sức ảnh hưởng, sức ảnh hưởng lại có thể chuyển thành tiền bạc thông qua quảng cáo, bán hàng hay các hoạt động thương mại khác. Việc gây tranh cãi khoác lên tấm áo thể hiện cá tính dần trở thành một cách xây dựng tài sản truyền thông.

Một số vụ việc gần đây cho thấy mối quan hệ giữa sức ảnh hưởng trên mạng và hoạt động kinh doanh. 

Chẳng hạn, trong vụ án liên quan đến nhân vật Phú Lê, cơ quan chức năng mở rộng điều tra về hoạt động sản xuất, quảng bá, tiêu thụ sản phẩm và các dấu hiệu liên quan kế toán, hóa đơn, lừa dối khách hàng; doanh thu bán lẻ sản phẩm Loramen được xác định hơn 11,6 tỉ đồng trong một giai đoạn điều tra.

Khi tai tiếng có thể tạo ra sự chú ý, còn sự chú ý có thể tạo ra tiền, một cơ chế được hình thành. Gây sốc để được chú ý, khi có người theo dõi đồng nghĩa với việc có lợi ích, thế nên tiếp tục tạo nội dung gây sốc. 

Mức độ gây sốc hôm nay có thể trở thành mức bình thường của ngày mai, buộc người làm nội dung phải tìm cách cực đoan hơn để duy trì lượng công chúng theo dõi.

Người xem cũng là một mắt xích trong vòng lặp này, dù không phải ai xem cũng là người hâm mộ. Có người xem vì tò mò, có người vào chửi, có người chia sẻ để cảnh báo. Nhưng trong môi trường mạng xã hội, những động cơ khác nhau này vẫn dẫn đến kết quả là nội dung tiếp tục được lan truyền, trở thành mảnh đất màu mỡ nuôi dưỡng những "idol giang hồ mạng".

Không chỉ có người đứng trước máy quay

Một "giang hồ mạng" thường được công chúng nhìn như một cá nhân. Song phía sau một tài khoản có sức ảnh hưởng lớn là guồng máy chuyên nghiệp với ê kíp thực hiện chuỗi hoạt động quay, dựng, quản trị, phân phối nội dung, bán hàng và quảng cáo. 

Rõ ràng, về mặt quản lý, cần tiếp cận vấn đề bằng góc nhìn đối với cả hệ sinh thái, thay vì chỉ nhìn vào người xuất hiện trước camera.

Mắt xích tiếp theo chính là các nền tảng mạng. Một cá nhân có thể tự đăng video, nhưng khả năng video đó tiếp cận hàng trăm nghìn người còn liên quan đến cơ chế phân phối nội dung.

Không thể nói thuật toán cố tình tạo ra "giang hồ mạng", nhưng nếu những nội dung gây tranh cãi có khả năng tạo tương tác mạnh và được khuếch đại nhanh, trách nhiệm của các nền tảng cũng cần được nhìn nhận tương xứng với khả năng khuếch đại ấy.

Vì vậy, biện pháp giáo dục phổ biến pháp luật nếu chỉ dừng lại ở việc hô hào "đừng thần tượng giang hồ mạng" thì rất khó thuyết phục công chúng. Quan trọng hơn là giúp họ có được năng lực số. 

Tức giúp họ hiểu vì sao những nội dung này hấp dẫn, vì sao càng gây phẫn nộ càng dễ kéo người ta vào tranh luận và mỗi lượt xem, bình luận, chia sẻ có thể góp phần làm nội dung tiếp tục được lan truyền.

Cắt những mắt xích tạo lợi nhuận

Nếu muốn hạn chế những "giang hồ mạng" mới, cần xóa bỏ cơ chế dùng sự lệch chuẩn để đổi lấy danh tiếng và tiền bạc. Cần lần theo dòng tiền phía sau sức ảnh hưởng. 

Đó chính là doanh thu từ bán hàng, livestream, quảng cáo, hợp đồng thương mại và nghĩa vụ thuế. Khi sự chú ý có thể đổi thành tiền, muốn cắt nguồn sống của hiện tượng này cũng phải nhìn vào nơi tiền chảy đến.

Các nhãn hàng cũng cần nâng cao ý thức và trách nhiệm. Một thương hiệu lựa chọn người có sức ảnh hưởng đồng nghĩa với việc gắn hình ảnh thương hiệu với người đó. 

Khi một nhân vật đã nhiều lần thể hiện hành vi lệch chuẩn mà vẫn được thương mại hóa, vẫn trở thành đại sứ thương hiệu, thì trách nhiệm thẩm định của nhãn hàng và các bên trung gian cần được giải trình, cân nhắc xem xét như là một đơn vị có liên quan.

Còn với nền tảng, bài toán cũng không đơn giản chỉ là cấm thuật toán đề xuất clip xấu, mà phải có trách nhiệm cao hơn. Khi nội dung đã được xác định vi phạm, nền tảng phải có cơ chế hạn chế khuếch đại, lưu vết xử lý và hợp tác với cơ quan chức năng theo quy định.

Tín hiệu tích cực từ việc chấn chỉnh ca sĩ có ca từ 'lệch chuẩn'

Nhóm công chúng trẻ vốn đang trong giai đoạn hình thành hệ giá trị và nhân cách. Âm nhạc dễ tác động đến cảm xúc và hành vi, nhất là khi đi kèm hình ảnh trực quan và hiệu ứng 'thần tượng' hóa mạnh mẽ.