Từ người hưởng lợi thành 'kiến trúc sư': Việt Nam chủ động trong kết nối hạ tầng ASEAN

Phát biểu tại Hội nghị thượng đỉnh Kinh doanh và đầu tư ASEAN (ABIS) 2026 chiều 14-11 ở Manila, Thủ tướng Lê Minh Hưng đề xuất ASEAN xây dựng hạ tầng chung trên bốn lĩnh vực: giao thông và logistics xuyên biên giới, năng lượng, số, cùng thể chế và con người.

Đi kèm là đề xuất lập danh mục ưu tiên hạ tầng ASEAN đến năm 2040, tăng cường điều phối dự án xuyên biên giới, phát triển hệ sinh thái chuẩn bị dự án và coi khu vực tư nhân là đối tác thực chất.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, các chuyên gia cho rằng những đề xuất này chạm đúng điểm nghẽn của khu vực, đồng thời cho thấy Việt Nam đang chuyển sang vai trò chủ động định hình tiến trình kết nối ASEAN.

"Câu nói khẽ" quan trọng nhất

TS Majo George, trưởng khoa kinh tế, Trường ĐH Kinh tế - Tài chính TP.HCM (UEF), cho rằng điều đáng chú ý nhất trong phát biểu của Thủ tướng Lê Minh Hưng là đã chỉ đúng vấn đề lớn mà ASEAN đang đối diện.

"Với tôi, câu quan trọng nhất trong bài phát biểu của Thủ tướng lại là một câu được nói khá nhẹ nhàng: ASEAN cần nhiều hơn là thêm vốn hay thêm công trình. Tiền hiếm khi là vấn đề duy nhất của ASEAN. Vấn đề khó hơn là chọn đúng dự án, chuẩn bị chúng thật tốt và hoàn thành đúng hạn", TS Majo George nhận định.

Ông George cho rằng đề xuất rất phù hợp với hoàn cảnh của ASEAN - khu vực có gần 700 triệu dân, GDP hơn 4.200 tỉ USD và được dự báo tăng trưởng khoảng 4,5% trong năm nay. "Nói đơn giản, khu vực đang tăng trưởng nhanh hơn tốc độ kết nối của mình", ông nói.

Theo ông, việc Thủ tướng nhấn mạnh Lưới điện ASEAN, khả năng chống chịu khí hậu và Hiệp định Khung về Kinh tế số ASEAN (DEFA) cho thấy các đề xuất hướng tới nền kinh tế năm 2040, chứ không chỉ nền kinh tế hôm nay.

Cùng quan điểm, TS Trần Thanh Huyền (khoa khoa học xã hội và nhân văn, Trường ĐH Tôn Đức Thắng) đánh giá đây là những hướng đi đúng và có tính chiến lược, bởi chúng nhìn hạ tầng như một mạng lưới kết nối khu vực, thay vì tập hợp những công trình riêng lẻ của từng quốc gia. Theo bà, bốn ưu tiên mà Thủ tướng nêu đã bao quát những mắt xích quyết định khả năng vận hành của một nền kinh tế ASEAN thống nhất hơn.

Bà Huyền cho rằng đề xuất tương thích khá rõ với Kế hoạch Chiến lược Kết nối ASEAN 2026-2035, vốn xác định sáu lĩnh vực gồm hạ tầng bền vững, đô thị thông minh, đổi mới số, logistics và chuỗi cung ứng, hợp tác về quy định và kết nối nhân dân. Danh mục dự án đến năm 2040 cũng có thể tạo nhịp cầu từ kế hoạch này sang Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.

Bà dẫn báo cáo mới của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) ước tính ASEAN cần khoảng 476 tỉ USD mỗi năm cho hạ tầng giai đoạn 2026-2040, nhưng lại thiếu những dự án được chuẩn bị đủ tốt để thu hút đầu tư. Vì vậy, theo bà, điểm mạnh của phát biểu nằm ở yêu cầu chọn đúng dự án và chuẩn bị dự án tốt, chứ không chỉ ở việc kêu gọi thêm vốn.

Từ người hưởng lợi thành kiến trúc sư

Theo TS Huyền, qua các đề xuất này, Việt Nam thể hiện vai trò của một thành viên chủ động đề xuất sáng kiến và thúc đẩy hợp tác đi vào thực chất.

"Việt Nam không chỉ ủng hộ các mục tiêu chung, mà đưa ra một khung hành động gồm danh mục dự án, điều phối xuyên biên giới, chuẩn bị dự án để huy động vốn và sự tham gia thực chất của khu vực tư nhân. Đó là cách chuyển từ tham gia vào tiến trình ASEAN sang cùng định hình nội dung và phương thức hợp tác", bà nhận định.

Bà cho rằng Việt Nam có thể đóng góp vào việc kết nối các hành lang kinh tế và chuỗi cung ứng, kết nối năng lượng và số, đồng thời làm cầu nối xây dựng đồng thuận, để kết nối ASEAN không chỉ thuận lợi cho các trung tâm lớn mà còn mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp nhỏ và các địa phương.

TS George cũng nhận định: "Bài phát biểu cho thấy Việt Nam đang chuyển từ người hưởng lợi của kết nối ASEAN thành một trong những kiến trúc sư của tiến trình này".

Theo ông, việc đề xuất danh mục ưu tiên hạ tầng ASEAN đến năm 2040, với mục tiêu, nguồn vốn và tiến độ rõ ràng, là hành động định hình chương trình nghị sự - một vai trò đòi hỏi sự tự tin ở bất kỳ quốc gia thành viên nào.

Ông cho rằng tiếng nói của Việt Nam có trọng lượng vì chính Việt Nam cũng đang xây dựng trong nước những gì mình khuyến nghị cho khu vực, từ mạng lưới cao tốc, cảng biển, các dự án đường sắt trọng điểm, sân bay quốc tế đến lưới truyền tải điện.

Điều kiện để kết nối bền vững

Để các đề xuất đi vào thực tiễn, TS George cho rằng ASEAN phải chuyển từ một danh sách thiện chí sang một danh sách các dự án khả thi về tài chính, trong đó đầu tư nghiêm túc vào khâu chuẩn bị dự án và hài hòa quy định ngay từ khâu quy hoạch.

Bà Huyền lưu ý danh mục ưu tiên hạ tầng ASEAN đến năm 2040 cần được xây dựng dựa trên thứ tự ưu tiên và khả năng triển khai, chứ không nên trở thành danh sách mong muốn dàn trải.

Các nước cũng cần xử lý ngay từ khâu thiết kế những vấn đề như khác biệt về quy định, phân bổ chi phí và lợi ích, năng lực tài chính không đồng đều, tác động môi trường, khả năng chống chịu biến đổi khí hậu và an ninh của hạ tầng số.

"Đây là điều kiện để kết nối vừa tăng trưởng, vừa bao trùm và bền vững. Thách thức quyết định sẽ không chỉ là huy động đủ vốn, mà là chọn đúng dự án, phối hợp được giữa các nước và bảo đảm người dân, doanh nghiệp thực sự được hưởng lợi", bà Huyền nhấn mạnh.

Khai mạc Hội nghị cấp cao ASEAN: Tổng thống Philippines và Phu nhân đón Thủ tướng Lê Minh Hưng

Sáng 15-11, Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 49 chính thức khai mạc ở Manila, Philippines. Thủ tướng Lê Minh Hưng dẫn đầu đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam tham dự.