Những gì diễn ra kể từ ngày 28-2 hệt như trong cuộc chiến 12 ngày vào tháng 6-2025: Mỹ và Israel tấn công trước, Iran đáp trả và hai bên đưa ra những cảnh báo lẫn đe dọa mạnh mẽ. 

Tuy nhiên cái chết của lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei đã biến đây trở thành ẩn số lớn nhất cho căng thẳng ở Trung Đông lần này.

Kịch bản các đồng minh của Mỹ vào cuộc

Hiện chưa ai biết mức độ và phạm vi trả đũa mà Iran sẽ thực hiện đến đâu. Liệu những người đang tạm thời điều hành đất nước này có "mờ mắt vì thù hận" hay sẽ đáp trả giới hạn vì an nguy của người dân, sự tồn vong của chế độ và Nhà nước Cộng hòa Hồi giáo là điều cần phải tiếp tục quan sát trong vài ngày tới.

Không ít người lo lắng chiến sự sẽ lan rộng với sự can dự của những đồng minh khác của Mỹ. Khả năng này là không thể loại trừ, song không phải là chuyện không thể tránh. 

Nhận định này dựa trên cách mà phần lớn các nước Trung Đông phản ứng. Trong đó họ kêu gọi các bên liên quan kiềm chế tối đa, quay trở lại bàn đàm phán và tôn trọng lợi ích của các nước khác.

Liên minh châu Âu (EU) trong tuyên bố ngày 1-3 cũng nhắc lại thông điệp trên nhưng có phần mạnh mẽ hơn. 

"Các cuộc tấn công của Iran và việc vi phạm chủ quyền của một số quốc gia trong khu vực là không thể chấp nhận được. Iran phải kiềm chế các cuộc tấn công quân sự bừa bãi", phía EU nhấn mạnh. 

Tuyên bố của EU cũng phản ánh những lo ngại về kinh tế, về sự gián đoạn trong việc vận chuyển dầu và chuỗi cung ứng khi nêu rõ: "Phải tránh việc làm gián đoạn các tuyến đường thủy quan trọng, như eo biển Hormuz".

Cá biệt cùng ngày, nhóm E3 (gồm Anh, Pháp, Đức) đã đưa ra tuyên bố chung mạnh mẽ lên án Iran và để ngỏ khả năng "cho phép các hành động phòng thủ cần thiết và tương xứng để phá hủy khả năng phóng tên lửa và máy bay không người lái của Iran". 

Thủ tướng Anh Keir Starmer kế đó thông báo sẽ cho Mỹ sử dụng căn cứ trên đảo Cyprus cho mục đích trên.

Mặc dù vậy, nếu ngẫm lại tuyên bố chung của E3, có thể thấy 3 nước này đã ngầm nêu rõ điều kiện "xuống tay" là khi Iran làm tổn hại đến công dân và lợi ích của họ trong khu vực. 

Sự thận trọng, phản ứng chừng mực của các nước Trung Đông cũng cho thấy cuộc trả đũa của Iran vẫn chưa xâm phạm lợi ích cốt lõi của các nước và bản thân họ cũng không muốn dính vào một cuộc chiến sát sườn không phải do mình phát động.

Mỹ - Iran có trở lại đàm phán?

Đối với giới lãnh đạo Iran, cái chết của lãnh tụ tối cao Ali Khamenei là một mất mát lớn, song cũng đồng thời là cơ hội để củng cố đoàn kết quốc gia, nâng cao tinh thần dân tộc và tập hợp sự ủng hộ của nhân dân sau nhiều cuộc biểu tình rầm rộ khắp cả nước. 

Trước mắt, các cuộc tấn công của Iran chỉ nhằm vào những căn cứ của Mỹ hoặc có lính Mỹ tại Trung Đông. Nói một cách khác, cuộc tập kích ngày 28-2 và hệ lụy của nó phần lớn vẫn là chuyện của ba nước Mỹ, Israel và Iran dù đã có một số thiệt hại dân sự ở các nước có căn cứ Mỹ.

Trên biển, eo biển Hormuz, tuyến vận tải chiến lược Á - Âu, vẫn chưa bị Iran phong tỏa dù trước cuộc tập kích của Mỹ và Israel, quân đội nước này đã tiến hành một cuộc diễn tập lớn. 

Điều này cho thấy những người đang tạm thời lãnh đạo Iran vẫn đủ tỉnh táo để không leo thang hành động quân sự, vốn sẽ là cái cớ để những đồng minh khác của Mỹ can dự dưới lý do lợi ích bị xâm phạm.

Hẳn nhiên những nhà cầm quyền ở Iran không muốn xây dựng một hình ảnh yếu đuối bằng bằng việc đáp trả dè chừng, nhất là khi lãnh tụ tối cao của họ đã "tử đạo" bởi đòn tập kích của nước ngoài. 

Một kịch bản khả dĩ là Iran sẽ tiếp tục tấn công vào các căn cứ Mỹ, gia tăng con số thương vong của binh sĩ Mỹ trong lúc vẫn kiềm chế hành động tạo cớ cho những nước khác can dự.

Tổng thống Trump trong khi đó tuyên bố sẵn sàng đàm phán với chính quyền Iran - một phát ngôn có thể được hiểu theo nhiều nghĩa ngoài. 

Đó có thể hiểu là "cành ô liu", nhưng cũng đồng thời là sự đe dọa và cảnh báo Mỹ có thể tiếp tục hành động nếu từ chối lời đề nghị. 

Song đó cũng có thể là tín hiệu cho việc Washington đang chuẩn bị cho một kịch bản sẽ có chính quyền mới ôn hòa ở Tehran hoặc người Mỹ tin rằng thay đổi chế độ hiện tại ở Iran là điều khó xảy ra trong thời gian ngắn.

Ông Trita Parsi, Phó chủ tịch điều hành của Viện Quincy về quản trị nhà nước có trách nhiệm, nhận định những bình luận mới nhất của Tổng thống Trump về các cuộc tấn công vào Iran cho thấy sự "tuyệt vọng" của ông. 

"Ông ấy đã liên lạc với Tehran và đề nghị ngừng bắn. Người Iran đã bác bỏ đề nghị đó và tôi nghĩ ông ấy đã đi đến kết luận rằng sự sốt sắng muốn nhanh chóng chấm dứt cuộc chiến này đã thể hiện sự yếu đuối và người Iran sẽ cố gắng lợi dụng điều đó và sẽ không đồng ý ngừng bắn cho đến khi họ gây ra thiệt hại đáng kể cho Mỹ", ông Parsi nhận định với Đài Al Jazeera.

Các kịch bản xung đột lan rộng ở Trung Đông

Nguy cơ một cuộc xung đột khu vực lớn dần khi chiến sự ở Iran lan rộng với việc Tehran tiếp tục tấn công các mục tiêu của Mỹ khắp vùng Vịnh, và sự tham gia của các nhóm Hezbollah.