Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ cuối : Đưa thi thể Lagrée trở về, kết thúc chuyến thám hiểm gian nguy

Bất chấp tốc độ của chuyến bộ hành và thường xuyên phải cảnh giác trước những nguy hiểm tiềm tàng, đoàn thám hiểm sông Mekong vẽ bản đồ và phác thảo khu vực đã đi qua cẩn trọng và chi tiết đáng kinh ngạc.

Khai quật thi thể Lagrée

Với những rắc rối đã bỏ lại phía sau, các nhà thám hiểm hy vọng nhận được tin tức về vị trưởng đoàn. Đến Hội Lý vào đầu tuần cuối cùng tháng Ba, họ biết được một chút thông tin. Những người lính đến từ Hội Trạch kể cho họ nghe những tin tức trái ngược nhau.

Một số người nói Lagrée đã đi tiếp đến I-pin (Nghi Tân), phía bắc sông Dương Tử; những kẻ khác lại nói ông ta vẫn còn ở Hội Trạch ngày 9-3-1868. Ngày 25-3, đoàn thám hiểm lần đầu tiên nghe được tin Lagrée đã mất, nhưng rồi lại nhận tin phủ định vào hôm sau.

Bối rối và lo âu trước những tin tức trái ngược ấy, họ vội vã đi tiếp, gửi những người truyền tin về phía bắc và đông để tìm được thông tin rõ ràng. Họ nhận tin vào ngày 2- 4, khi một người truyền tin quay về với bức thư Joubert gửi Garnier. Lagrée, họ được hay, đã mất cách đây ba tuần. Garnier lập tức dấn bước về Hội Trạch.

Với sự trở về của đoàn Garnier và tin tức về cái chết của Lagrée, chuyến thám hiểm sông Mekong đã kết thúc, cả về mặt tượng trưng lẫn trên thực tế. Giờ Garnier là thành viên cao cấp trong đoàn, và dĩ nhiên là tân trưởng đoàn.

Quyết định đầu tiên của anh ta, ngay khi những người còn lại của đoàn tái ngộ anh ta ở Hội Trạch, có vẻ kỳ lạ theo tiêu chuẩn của thế kỷ 20. Nhưng theo giá trị của những năm 1860, nó lại đúng đắn và hợp lý. Xác của Lagrée, đã nằm ba tuần dưới mộ, được khai quật lên với đầy đủ nghi lễ. Họ tập hợp lại cho giây phút khủng khiếp này vào ngày 5-4-1868.

Lên đường hùng hậu, trở về với quan tài

Trong cỗ quan tài nặng nề, xác của Lagrée được khiêng đến Nghi Tân. Bằng chứng duy nhất về sự kính trọng đối với vị trưởng đoàn đã khuất là những người trong toán hộ tống tình nguyện thực hiện nhiệm vụ này. Trong thực tế, công việc này quá sức với họ, bởi hầu hết những con người vô danh đó đều đang bị bệnh và kiệt sức không kém đám người Âu …

Thủy thủ Mouëllo, người giờ đây chịu trách nhiệm tiêu hủy giấy tờ của Lagrée. Trước đó, Joubert đã chần chừ chưa làm chuyện này, nhưng Garnier thấy không còn chọn lựa nào khác. Dưới con mắt vị trưởng đoàn mới, Mouëllo thực hiện nghĩa vụ buồn thảm cuối cùng của mình cho con người mà anh ta đã phục vụ hết mực trung thành.

Dù Lagrée đã qua đời trong tay Mouëllo, nhưng cả thực tế này lẫn việc anh ta thiêu hủy giấy tờ đều không được nhắc tới trong những tài liệu được xuất bản của Garnier về chuyến thám hiểm, dù chính thức hay không chính thức. Vốn là người khá rộng lượng, sự bỏ sót của Garnier rất đáng ngạc nhiên, ngay cả nếu xét trong quan điểm cứng nhắc về tôn ti cấp bậc và kỷ luật của anh ta.

Khi đoàn thám hiểm rời Hội Trạch ngày 7 - 4, bảy trong số mười bốn thành viên còn lại của đoàn đều đang ốm sốt. Nhiệm vụ của đoàn đã kết thúc, nhưng chặng đường tới Nghi Tân, nằm bên bờ sông Dương Tử, vẫn còn phải hoàn tất. Do mùa xuân sắp đến, nơi đây thường xuyên có mưa, điều rất tai hại với những người đã kiệt sức và cản bước đám phu người Hoa khiêng quan tài Lagrée.

Phải mất một tuần lễ chật vật đi trên những ngả đường núi, các nhà thám hiểm mới xuống được vùng bình địa có khí hậu ôn hòa hơn. Ngày 20-4, cuối cùng họ đã có thể lên một chiếc thuyền xuôi theo một trong những chi lưu sông Dương Tử để hòa vào dòng chính của con sông vĩ đại này, cũng là đường đi tới Nghi Tân.

Ngày 26-4, khi đoàn đến được khu vực thương mại quan trọng đó thì các thành viên, theo lời Garnier, đã cạn kiệt sức lực và nguồn dự trữ, nhưng họ vẫn "không đánh mất lòng dũng cảm". May mắn là họ vẫn giữ được chút lòng dũng cảm, bởi một lần nữa tại Nghi Tân, họ phải đối đầu với hậu quả nguy hiểm của sự tò mò bị biến thành cơn giận dữ khi các nhà thám hiểm từ chối việc bị đối xử như những con thú trong rạp xiếc.

Đoàn rời Nghi Tân ngày 9-5 - 1868. Bốn tuần di chuyển chậm chạp bằng thuyền mành đưa họ tới Hankow (Hán Khẩu) và, dù Garnier không nhận thấy vào thời điểm đó, đã có một cuộc gặp gỡ định mệnh. Trong số những người Pháp ra đón đoàn thám hiểm khi họ đến Hán Khẩu, có Jean Dupuis. Năm 1868, ông ta đã trải qua gần tám năm ở vùng Viễn Đông, và dần xây dựng một mạng lưới buôn vũ khí rất phát đạt.

Khi gặp gỡ các thành viên của đoàn thám hiểm Pháp, ông ta đã bốn mươi tuổi, nói tiếng Hoa thành thạo và quen mặc quan phục. Sau này, các thế hệ người Anh gọi ông ta là viên kim cương thô, bởi ông ta là một nhân vật rất dí dỏm trong các câu lạc bộ, nếu không nói là mẫu người mà ta muốn mời đến nhà chơi. Nhưng bất kể mọi cung cách Trung Hoa biểu hiện bên ngoài, ông ta vẫn là một người Pháp đầy kiêu hãnh.

Dupuis cũng có tài nhạy bén buôn bán, một giác quan đánh hơi biết có thể kiếm tiền ở chỗ nào. Chúng ta dễ dàng tin rằng ông ta đã lắng nghe chăm chú những nhà thám hiểm, đặc biệt là Joubert – người sinh ra cùng một vùng nước Pháp với ông ta – khi họ nói với Dupuis rằng có thể theo sông Hồng ra biển, ít nhất là từ đoạn biên giới giữa miền Bắc với Trung Hoa.

Sau này Dupuis cay đắng phủ nhận không có bất cứ cuộc trò chuyện nào như vậy, và tuyên bố rằng ông ta đã biết về tiềm năng của sông Hồng từ nhiều năm trước, ngay từ năm 1862. Thật khó mà tin vào tuyên bố này. Dupuis vốn nhiều thủ đoạn chứ không chỉ biết nói dối, nhưng ngay trong những xuất bản phẩm của chính mình, ông ta cũng không cung cấp được bằng chứng thuyết phục. 

Không lâu sau khi đoàn thám hiểm rời Hán Khẩu, ông ta sửa soạn đến Vân Nam, nơi các cơ hội cho một tay buôn vũ khí là vô giới hạn. Năm năm sau, Garnier và Dupuis sẽ gặp lại nhau.

Trở về Sài Gòn

Sau khi đi qua Thượng Hải, các thành viên của đoàn thám hiểm vòng về tới Sài Gòn ngày 29-6-1868, nơi họ đã vắng mặt được hai năm hai mươi bốn ngày. Bất kể những thất vọng trong công cuộc khảo sát sông Mekong, hay hy vọng về tiềm năng của sông Hồng trong tương lai, việc thuật lại những chặng đường họ đi qua đã gây ấn tượng với những người đón chào họ tại thành phố thuộc địa của Pháp.

Nguyên do tốt đẹp của nó là bởi trong chuyến đi, các nhà thám hiểm đã hoành thành tấm bản đồ khoảng bốn ngàn dặm đường đất chưa từng được khảo sát trước đây. Riêng Garnier đã vẽ bản đồ được hơn ba ngàn một trăm năm mươi dặm lãnh thổ. 

Dòng chảy của sông Mekong đã được xác định và họ đã đặt chân đến những vùng đất ở mạn tây nam Trung Hoa, nơi trước đây chưa một người Âu nào từng nhìn thấy. Tất cả được hoàn thành trong những điều kiện mà một nhà du hành thời hiện đại khó mà tưởng tượng nổi.

Garnier đã thề sẽ đưa di hài Lagrée về đất Pháp, và tại Sài Gòn vị trưởng đoàn quá cố đã được chôn cất với tang lễ trọng thể. Xưởng đóng tàu hải quân cung cấp chì để làm một cỗ quan tài mới, và Thống soái Nam Kỳ chủ trì lễ tang. Người bạn cố tri của Lagrée từ thời cả hai cùng phục vụ ở Campuchia, Giám mục Miche, đứng tụng lễ bên phần mộ. Dường như Lagrée đã trở về nhà với những đồng bào của mình.

Tuy nhiên, tại Pháp, tin tức về cái chết của Lagrée và sự trở về của đoàn thám hiểm đã trôi qua mà không được mấy ai bình luận. Quay về Paris cuối năm 1868, Garnier là người đầu tiên vỡ mộng và sau đó phát cáu. Tệ hơn nữa, anh ta trở thành mục tiêu công kích cá nhân đầy cay đắng của Louis de Carné khi căng thẳng giữa các thành viên đoàn thám hiểm bùng nổ và họ công khai cáo buộc nhau tại Pháp. Ít nhất, trong một khoảng thời gian, thành công đã trở thành vị đắng trên môi Garnier …

Mekong vẫn bí ẩn

Sông Mekong không trở thành tuyến đường vào Trung Hoa như Lagrée, Garnier và đồng đội của họ từng hy vọng. Nhưng nó vẫn là một con sông hùng vĩ. Bất kể những thay đổi đạt được từ Dự án sông Mekong, dù con sông có bị biến đổi do các đập và hồ chứa nước, nó vẫn chế ngự các vùng xung quanh như nó luôn làm vậy.

Ở con nước ròng thấp, mặt sông Mekong vẫn tối sẫm và bình lặng, trầm tư suy nghĩ. Vào mùa lũ, đặc biệt tại vô số thác nước, hay ngoạn mục hơn cả là tại chuỗi thác Khone, con sông sẽ tiếp tục áp đảo bằng sức mạnh nội tại của mình. Trong mùa lũ, nó sẽ đe dọa; khi nước sông hạ xuống trong mùa khô, nó sẽ để lại một lượng phù sa khổng lồ và là nguồn cung cấp cá khổng lồ.

Không con sông nào lớn và quan trọng mà không có đặc tính riêng, và cũng đúng vậy một trăm năm sau, khi Francis Garnier ghi lại những mô tả của mình về những sắc thái của sông Mekong. Anh ta bị mê hoặc bởi cuộc sống muông thú dọc bờ sông, bởi những chú chim bói cá nhào xuống bắt mồi trong làn nước xoáy, bởi những khu rừng nhiệt đới trải dài đến tận mép sông.

Những ghi chép tuyệt diệu của anh ta tập trung vào sự tương phản giữa sự xuất hiện của các bãi cát lớn khi mực nước xuống thấp và dòng chảy như sấm động vào mùa nước lũ. Nhưng anh ta cũng biết những nỗi thất vọng đang chờ nhà du hành tiến lên phía bắc về hướng Trung Hoa, khi bờ sông lở xuống và vùng thôn quê ven sông nâng lên khép sông Mekong vào những hẻm núi sừng sững.

Francis Garnier đã nói tất cả những gì cần thiết đối với một lời kết: "Không nghi ngờ gì nữa, không con sông nào, với chiều dài như vậy, có tính cách độc đáo và đáng chú ý hơn thế này".

(Bài được trích từ sách Con đường thủy vào Trung Hoa, chuyến đi tìm thượng nguồn sông Mekong 1866-1867 do NXB Thế Giới và Phương Nam book xuất bản)

Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 8: Cái chết đầy ám ảnh của trưởng đoàn Lagrée

Ngày 9-12-1867, đoàn thám hiểm sông Mekong đã sẵn sàng đi tiếp tới Côn Minh, thủ phủ tỉnh Vân Nam, Trung Quốc, mục tiêu chính kế tiếp. Tuyến đường đưa họ qua một vùng nhiều khu mộ đổ nát, với cột trụ và mái hiên cẩm thạch…