Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 8: Cái chết đầy ám ảnh của trưởng đoàn Lagrée

Tuy nhiên, những suy nghĩ vẩn vơ mau chóng quay về với thực tế của Trung Hoa khi có hai phu trạm phóng ngựa đuổi kịp đoàn thám hiểm sông Mekong, mang theo tin từ tổng trấn Kiến Thủy. Không lâu sau trải nghiệm kinh sợ của Garnier trong trấn, một trong số những thủ phạm của vụ này đã bị quan lại địa phương bắt giữ.

Tranh cãi theo sông Hồng hay tiếp tục tìm thượng nguồn Mekong

Suốt thời gian đoàn lưu lại Kiến Thủy, kẻ ném đá đã bị đóng gông bên một trong những cổng chính dẫn vào trấn. Và các phu trạm thông báo với những nhà thám hiểm rằng hắn ta đã bị hành quyết và bêu đầu. Trong thời gian vẫn còn lưu lại Kiến Thủy, đoàn thám hiểm Pháp đã nghe tin đồn như vậy về số phận của kẻ ném đá, nhưng họ không tin điều này sẽ xảy ra. Về sau, họ tuyên bố rằng nếu biết trước họ hẳn đã tìm cách ngăn ngừa vụ hành quyết đó.

Đến trưa, khi Kiến Thủy đã bị bỏ lại sau lưng, đoàn tìm lại được cảm giác nhẹ nhõm khi đi bộ đến mệt lử như thường lệ. Điểm dân cư quan trọng đầu tiên trên đường tới Côn Minh là thị trấn Shih-p'ing (Thạch Bình) và họ chỉ có thể tới chỗ này bằng thuyền, băng qua một hồ nước nằm vắt ngang tuyến đường.

Đến được đấy vào buổi chiều cùng ngày, đoàn nghỉ lại một hôm trước khi hướng lên phía bắc một lần nữa vào ngày 11-12-1867. Đường đi đưa họ qua một dãy đồi núi và thung lũng có nhiều cây bách khá giống cảnh núi Alps.

Với độ cao tăng dần, đoàn đang rời khỏi vùng lòng chảo thượng du sông Hồng. Dường như, trong thoáng chốc, Lagrée lưỡng lự trước tuyến đường lên phía bắc mà họ đang đi. Nếu quay về phía đông, hẳn đoàn có thể đi bộ tới một điểm trên sông Hồng nơi thuyền bè có thể dễ dàng đưa họ ra tận biển.

Nhiều cuộc tranh luận nảy ra, thậm chí là cãi vã. Cho dù quan tâm tới sông Hồng, Garnier vẫn hy vọng đoàn sẽ đi theo hướng tây về phía sông Mekong, và để làm vậy họ cần giấy thông hành và những lời khuyên chỉ có thể tìm được ở Côn Minh. Lagrée đồng ý. Những người khác không ai bị ốm như trưởng đoàn, và ông ta hiểu tầm quan trọng của việc để người trẻ hơn tìm cách khám phá thêm về sông Mekong...

Phần nào hồi phục sau hai ngày nghỉ ngơi, đoàn thám hiểm khởi hành tiếp vào ngày 20-12 - 1867. Dù trải nghiệm đã nhiều nhưng họ vẫn khá bất ngờ với quang cảnh trước mắt khi vừa rời trấn Giang Thành không lâu. Trên vùng đất bằng phẳng bỏ hoang thoai thoải, xuôi xuống một cái hồ là hàng trăm cỗ quan tài không được chôn cất. Các nhà thám hiểm đã tới một trong những vùng mà họa dịch tả giáng xuống theo sát gót chiến tranh.

Tập tục địa phương buộc thi thể những người chết do dịch bệnh phải bị bỏ trong quan tài để trên mặt đất một thời gian, và điều này đã sinh ra cảnh tượng rùng rợn mà đoàn đi qua. Phác thảo của Delaporte về cảnh này thật não lòng. Lộ trình của đoàn đi qua vô số cỗ quan tài nằm rải rác, trong khi tất cả lầm lũi bước dưới vòm trời ảm đạm.

Lời bình luận của Garnier khó mà giấu được nỗi khiếp sợ bao trùm bãi tha ma. Anh ta quan sát chi tiết thực tế, "may mắn thay, đóng khít hơn so với quan tài của chúng ta nên thỉnh thoảng mới thấy hơi thối rữa bốc ra từ đống tử thi ấy". Tuy nhiên, anh ta cảm thấy "thật nhẹ nhõm" khi thoát khỏi vùng bình địa đầy quan tài và đi lên những ngọn đồi gần đấy.

Lagrée bị bệnh nặng

Ngày 14-1-1867, Lagrée bị sốt nặng nên đoàn phải dừng lại. Khi họ đi tiếp vào ngày hôm sau, hành trình chậm đến khổ sở. Dù có dắt theo ngựa, nhưng Lagrée bệnh quá nặng không ngồi nổi trên yên nên phải luân phiên, cùng với các thành viên bị bệnh khác của đoàn, nằm trong một cái kiệu được sửa thành cáng.

Đoàn thám hiểm sông Mekong đi qua một cao nguyên có độ cao 2.438 mét, ngoài cái lạnh ra cảnh vật thật xơ xác, gió rít thê lương trong lòng thung lũng dốc đứng hai bên đường đi. Mãi tới ngày 18-1 họ mới thấy nhẹ nhõm được một chút. Hôm đó đoàn hoàn tất chặng đi tới Hui-tse (Hội Trạch) bằng thuyền, bỏ lại sau lưng trong chốc lát việc phải cuốc bộ. Khi mặt trời vừa lặn vào một buổi chiều đầu đông, đoàn đã tới được Hội Trạch.

Cuộc họp cuối cùng của toàn đoàn thám hiểm được tổ chức bên giường bệnh của Lagrée. Một lần nữa ông ta muốn hỏi ý kiến hơn là đưa ra mệnh lệnh. Đoàn nghiêng theo hướng cố gắng đến cho được Đại Lý, và Lagrée đã chấp thuận. Không lâu sau, một bức thư từ Cha Fenouil gửi đến cho các nhà thám hiểm hay rằng, quan lại địa phương ở Hội Trạch lo lắng trước kế hoạch của đoàn và cầu xin họ đừng tìm cách tới Đại Lý.

Điều này chỉ càng thôi thúc quyết tâm của Garnier. Anh ta bàn luận rằng, chẳng có cách nào biết được điều gì đã khiến vị giáo sĩ thừa sai viết như vậy. Ý kiến của ông ta không đáng tin cậy bởi ông ta rõ ràng luôn xoay theo bên nào mạnh nhất tùy từng lúc. Sau đó vị phó đoàn dự thảo bản chỉ thị cho đoàn về việc chuyển hướng thám hiểm về phía tây.

Đó là tài liệu chính thức cuối cùng mà Lagrée ký. Ông ta đánh giá thế nào về tầm quan trọng của nó vẫn còn là chuyện phải bàn cãi. Trong bất kỳ trường hợp nào, đoạn cuối của chỉ thị có vẻ nghiêng theo cảm hứng của Garnier hơn là suy nghĩ của người trưởng đoàn giờ đã gần như hoàn toàn bất lực.

"Nếu, trong bất cứ lúc nào của chuyến hành trình", đoạn kết viết, "ngài Garnier nghĩ rằng mình có thể dễ dàng tới được một điểm nào đó trên sông Mekong, ông ấy sẽ thực hiện một mình và càng nhanh càng tốt". Vì là chỉ đạo cuối cùng của Lagrée, Garnier không đòi hỏi gì nhiều hơn.

Ngày 30-1-1868, đoàn hướng về Đại Lý, để lại Lagrée ở Hội Trạch. Bắt tay vị trưởng đoàn lần cuối là Garnier, Thorel, Delaporte và de Carné. Họ sẽ cùng đi với năm người trong toán hộ tống. Lần này Garnier không đi với Tei vì anh ta bị bệnh nên phải ở lại. Ở lại với Lagrée là Joubert, thủy thủ người Pháp Mouëllo cùng ba thành viên của toán hộ tống người Việt.

Đối mặt cái chết giữa đường

Giờ thì chúng ta đã rõ rằng Lagrée, đang nằm liệt ở Hội Trạch, là nạn nhân của bệnh lỵ amíp cấp tính, rộc người không chỉ vì tiêu chảy không kìm lại được mà còn vì những khối áp-xe trong gan. Bệnh đã ở giai đoạn cuối khi Lagrée phải ở lại để nhận sự chăm sóc của Joubert và Mouëllo.

Ngay trước khi nhóm của Garnier khởi hành, rắc rối cũ do cái cổ họng bị viêm đã quay trở lại gây khổ sở cho Lagrée. Thêm vào đó là những cơn đau không thể chẩn đoán được bên sườn và vai. Joubert, bản thân cũng đang quá yếu do hậu quả của những trận sốt, vẫn phải chữa chạy cho bệnh nhân của mình trong những điều kiện hết sức khó khăn.

Giữa thời tiết mùa đông khốn khổ, Lagrée phải ở trong một căn phòng không được sưởi ấm. Tháng Hai và tháng Ba nhiệt độ trong phòng không bao giờ quá 5 độ C; và lúc lạnh nhất, nhiệt độ tụt xuống dưới điểm đóng băng. Đó là điều kiện cực kỳ khó khăn ngay cả với người khỏe mạnh; và với một người đang trong tình trạng sức khỏe suy kiệt như Lagrée, chúng bào mòn còn khủng khiếp hơn nữa. Tệ hơn, bị rộc đi vì bệnh lỵ, cái cổ họng viêm tấy còn khiến Lagrée không thể ăn uống bình thường. 

Bị hành hạ bởi nỗi đau đớn thể xác, Lagrée tự hỏi không biết mình có đúng khi cho phép Garnier và các đồng đội lên đường hay không. Ông ta liên tục rà lại sai lầm của đoàn khi đi tìm tuyến đường thủy dọc sông Mekong. 

Băn khoăn quay sang Joubert để được yên lòng, ông ta bộc lộ niềm tin rằng sông Hồng có thể trở thành tuyến giao thông đường thủy, và nhắc đi nhắc lại mãi, "Dù không đem được thành công nào khác về cho nước Pháp, thời gian và những chịu đựng của chúng ta cũng sẽ không bị phí hoài".

Khi sắp hết tháng Hai, Joubert phải đối mặt với một tình thế tiến thoái lưỡng nan. Ít nhất là tạm thời, cổ họng viêm sưng của Lagrée đã hồi phục và ông ta có thể ăn uống bình thường. Nhưng cơn đau và nỗi mệt mỏi do áp-xe gan thì vẫn dai dẳng. Joubert quyết định phẫu thuật. Đó là một quyết định vào phút chót.

Trong những điều kiện khó mà tưởng tượng nổi, Joubert mở một khối áp-xe trong gan của Lagrée và làm sạch nó, rút ra nửa lít mủ lẫn máu. Anh ta không biết rằng vẫn còn một khối áp-xe khác, không hề được chạm đến trong cuộc can thiệp giải phẫu đầy tuyệt vọng này. Trong một thời gian ngắn, cuộc phẫu thuật có vẻ hứa hẹn thành công, dù mủ tiếp tục rỉ ra từ chỗ áp-xe để mở.

Trái tim và linh hồn của Lagrée

Sang tháng Ba, Joubert cho phép bản thân hy vọng rằng bệnh nhân của mình có thể phục hồi. Lagrée thậm chí đã có thể đi bộ được một chút. Ông ta trò chuyện với Joubert và Fenouil, tiếp nhận sự chăm sóc tận tụy của Mouëllo. Nhưng nhận định của Joubert đã sai và sự hồi phục của Lagrée chỉ là ảo tưởng.

Ngày 6-3-1868 tình trạng của ông ta đột nhiên xấu đi. Thời tiết thay đổi tệ hơn, cùng với sự trở lại của những cơn gió lạnh buốt dữ dội, cái cổ họng sưng tấy khiến Lagrée không thể ăn uống gì được. Đồng thời căn bệnh nghiêm trọng của ông ta đã bước vào giai đoạn cuối. Lagrée hiểu rằng thế là hết, và ông ta đón chờ nó với sự dũng cảm vẫn luôn hiện diện trong suốt cuộc đời mình.

Một nỗi lo cuối cùng đè nặng lên tâm trí ông. Ông quyết định các giấy tờ riêng tư của mình phải bị tiêu hủy. Khi Joubert cố gắng khuyên can, Lagrée vẫn kiên quyết. "Việc của một người", ông ta lặp đi lặp lại, "chỉ có thể do chính anh ta hoàn thành".

Miễn cưỡng, Joubert dè dặt hứa với Lagrée; nếu vị trưởng đoàn qua đời, tất cả các giấy tờ cá nhân và những ghi chép của ông về cuộc thám hiểm sẽ bị thiêu hủy. Thậm chí trong ngày Lagrée mất, sự kiên quyết của ông ta đối với việc tiêu hủy tài liệu cũng thật lạ, gần như ôm chặt lấy quan điểm rằng tài sản của một người sắp chết phải theo cùng anh ta.

Đoạn kết đến vào ngày 12-3-1868. Dù đã tiên lượng từ trước, cái chết của Lagrée vẫn không kém phần cảm động với nhóm người ít ỏi đứng quanh thi hài ông ta. Giữa thời tiết buốt giá tái tê, với các đồng đội đang cách xa một khoảng không rõ về hướng tây, Joubert buồn rầu bắt tay chuẩn bị lễ mai táng cho Lagrée. 

Tin rằng thi hài ông sẽ phải nằm lại vĩnh viễn trên đất Trung Hoa, Joubert cắt lấy trái tim của người đã mất và đặt làm một cái hộp bằng chì để đưa bộ phận cơ thể ấy quay về nước Pháp (Đây là tục lệ phổ biến tại châu Âu Trung cổ. Ví dụ như vua Richard I nước Anh, sau khi qua đời trong trận đánh tại một lâu đài nhỏ ở Pháp, trái tim ông được lấy ra, ướp tẩm, niêm trong một cái hộp bằng chì và đem về chôn tại Normandy).

Thợ thủ công địa phương xem chuyện này thật gớm ghiếc và không chịu làm cho Joubert. Nhớ tới vai trò bác sĩ của mình, anh ta thực hiện một cuộc khám nghiệm tử thi và tìm thấy khối áp-xe thứ hai. Không còn bị cản trở, bệnh lỵ amíp đã tàn phá lá gan của Lagrée...

----------------------

Kỳ cuối: Đưa thi thể Lagrée trở về, kết thúc chuyến thám hiểm đầy gian nguy

Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 7: Thám hiểm thị trấn thượng nguồn và những cuộc chạm trán bất ngờ

Từ ngày 18 đến 25 - 5 - 1867, các thành viên đoàn thám hiểm sông Mekong hối hả chuẩn bị để một lần nữa cất bước du hành. Với những viễn cảnh quá bất thường trước mắt, họ quyết định giảm lượng hành lý xuống mức tối thiểu.