Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 3: Tháp tro cốt công chúa, chợ nô lệ và thác ghềnh nguy hiểm

Điểm dừng chân bên sông Mekong của đoàn tại một ngôi làng có cùng tên gọi, chỉ cách Kratie vài dặm về phía bắc, là nơi ở của viên quan cao cấp cuối cùng người Campuchia mà họ được gặp - một người có quyền cai trị không rõ ràng, vươn xa tới tận vùng núi và cao nguyên phía đông.

Tháp tro cốt công chúa ở cổ thành bị lãng quên

Từ những vùng cao ấy, các món lâm sản hiếm lạ và nô lệ được đưa về đây, với số lượng đủ để khiến tiền đồn biệt lập này trở thành một nhiệm sở béo bở cho đám quan lại sẵn sàng liều mạng với bệnh sốt rừng và không câu nệ tới cuộc sống khó khăn tại chốn biên thùy xa xôi của Campuchia.

Thật kỳ lạ, trong khi các nhà thám hiểm Pháp vốn luôn tò mò trước những sự thật và huyền thoại, thì những ghi chép của họ lại cho thấy các nhà du hành nước ngoài từng đến đây chẳng biết chút gì về vị trí quan trọng của Sambor trong lịch sử Campuchia. Khi nhìn thấy Sambor, họ rõ ràng không hề biết nó từng là một thành phố Campuchia mà sự vĩ đại trong quá khứ của nó đã được ghi lại trong văn khố quốc gia và thơ ca dân gian.

Sau Sambor là chuỗi ghềnh thác, nơi dòng nước chảy xiết cuốn trùm lên vạn vật. Vào mùa nước cạn, lòng sông phía bắc Sambor là một mớ lộn xộn các đảo nhỏ nằm giữa vô số dòng nước, chảy qua hàng chuỗi ghềnh thác dường như vô tận. Quang cảnh này thay đổi hoàn toàn vào mùa mưa do nước dâng cao.

Với tốc độ nhanh đến chóng mặt, tất cả, ngoại trừ những hòn đảo lớn nhất dọc theo dòng chảy của sông, đều bị nhấn chìm trong nước. Vào giữa tháng Bảy, khi các nhà thám hiểm Pháp từ từ tiến dọc bờ đông con sông, mực nước lên cao ít nhất là 5 mét so với mức nước thấp và nhanh chóng dâng cao hơn nữa.

Những tảng đá xám tạo thành các ghềnh đá trong mùa nước thấp, nay chỉ còn lấp ló trên bề mặt dòng nước ồ ạt đổ về phía nam với vận tốc 2,5 mét/giây, các thân cây rung bần bật trên dòng lũ xiết như cọng lông trước gió. Sông Mekong đã phình rộng hơn một dặm.

Trong mấy tháng tiếp theo, chiều rộng con sông vẫn tiếp tục phình thêm, và dòng nước dâng cao đến mức không những người đi thuyền trên đó không còn lo va phải đá ngầm dưới đáy, mà cả tàu thủy chân vịt gắn động cơ ngày nay cũng vẫn phải chạy bám dọc bờ để né dòng nước xiết.

Vào mùa lũ, sông Mekong đoạn phía trên Sambor là một cảnh tượng ngoạn mục, ít nhất là vào những giờ trước lúc mây đen bủa lấy các ngọn đồi tối sẫm xa xa, và ánh chớp lóe sáng báo hiệu một trận mưa nữa sắp nâng mực nước sông lên cao thêm.

Luôn lạc quan, và vẫn chưa hay biết gì về những hiểm nguy phía trước, tại Sambor, Garnier tuyên bố khu vực này rõ ràng có thể đi lại được bằng thuyền. Do dòng lũ nhấn chìm các ghềnh đá, nên mọi thứ cần thiết với đoàn lúc này chỉ là một con thuyền có động cơ đủ mạnh để vượt qua dòng nước ngược. 

Tuy nhiên, đoàn thám hiểm chỉ có trong tay những phương tiện di chuyển hết sức thô sơ. Những chiếc thuyền độc mộc được những phu chèo lèo lái từ từ lướt ngược dòng nước dọc bờ phía đông.

Thất vọng ban đầu về thủy lộ Mekong lên Trung Hoa

Đến ngày 16-7, đoàn đã tới khu vực khó đi nhất của chuỗi ghềnh thác. Không còn thấy giới hạn rõ ràng của hai bờ sông nữa, phu chèo phải căng hết sức mới tiến lên được từng chặng, dù chỉ là ở mức tối thiểu. Giấc mơ lấy Mekong làm tuyến giao thương nối Trung Hoa với miền Nam Việt Nam mà Garnier vẫn bám lấy mới cách đó ba ngày, "từ giờ phút này kể như đã tiêu tan".

Không tài nào biết được dòng chảy chính của sông nằm ở đâu, sự thay đổi đột ngột độ nông sâu khiến không gì đảm bảo rằng dòng chảy sâu ấy sẽ tồn tại đủ lâu để có thể đi lại bằng thuyền. Cộng thêm vào nỗi thất vọng của ban ngày khi các nhà thám hiểm đi qua chuỗi ghềnh, ban đêm ở đây rét run người. Không thể lên bờ dựng trại mỗi buổi chiều, đoàn phải ở lại trên những chiếc thuyền độc mộc, chịu đựng những cơn mưa như trút, và không dám lơi ngủ để dõi theo những cơn dông ngoạn mục giăng khắp bầu trời tối sẫm.

Trong những ngày từ 15 đến 19-7-1866, khi đoàn thuyền độc mộc chậm chạp ngược dòng men theo bờ đông sông Mekong, những nhà thám hiểm người Pháp liên tục nghe đám phu chèo bàn tán về chuỗi ghềnh đá Preatapang. Họ được kể rằng chúng nằm gần bờ tây của con sông, cách không xa rìa phía bắc của chuỗi ghềnh mà họ đã ngang qua sau khi rời khỏi Sambor.

Lúc họ tiến vào vùng nước tĩnh hơn ở phía bắc của chuỗi ghềnh, khi nghe đám phu chèo thông báo rằng Preatapang đã gần kề, Garnier lập tức tiến hành một chuyến thăm dò chóng vánh. Anh ta thúc các phu chèo người Campuchia chèo thuyền của mình sang phía bờ đối diện để xem xét. Nhưng dù Garnier cố hết cách, đám phu chèo vẫn cương quyết không làm gì hơn ngoài việc trỏ bừa về hướng có chuỗi ghềnh Preatapang.

Thất vọng, Garnier quay về với các đồng đội lúc này đã đi tới vùng nước tĩnh hơn dưới Stung Treng. Sự dữ dội của chuỗi ghềnh thác, trải dài suốt hơn ba mươi dặm, nay được thay thế bằng cảnh sông nước trải rộng bình yên quen thuộc như dòng Mekong ở phía hạ nguồn.

Thác ghềnh dữ dội ở Stung Treng

Một ngày sau, các nhà thám hiểm đã chính thức đến đất Stung Treng. Đến lúc này họ đã đi qua lãnh thổ của vua Campuchia. Ở vùng đông bắc xa xôi này, quyền cai trị đã đổi tay không biết bao nhiêu lần trong nhiều thế kỷ qua. 

Bản chất của chính quyền Stung Treng là vấn đề sống còn đối với đoàn thám hiểm, do từ lúc này trở đi, họ phải dựa vào các quan chức địa phương để được cung cấp phương tiện đi lại và phu chèo thuyền. Sự đón tiếp lạnh lùng dè dặt của viên tổng trấn người Lào đại diện cho chính quyền Thái ở Stung Treng thật đáng lo bởi những khó khăn mà nó có thể đem lại, đồng thời cũng khiến tình cảnh thật khó xử.

Lời giải thích mà đoàn thám hiểm nhanh chóng nhận được, thật ra rất đơn giản. Nhưng nó vẫn để lại một số câu hỏi thật đáng tò mò. Viên tổng trấn nói ông ta chưa sẵn lòng lắm với đoàn thám hiểm, bởi ông và cư dân vừa gặp một người Pháp mới gần đây, một nhà buôn lọt vào vùng Stung Treng, đã lợi dụng lòng tin của mọi người và đáp trả sự giúp đỡ bằng những trò lật lọng.

Với việc kết hợp sự đe dọa và lấy lòng của riêng họ, Lagrée và Garnier cuối cùng cũng vượt qua được sự thiếu tin tưởng từ hành vi của nhân vật bí ẩn kia.

Biết rằng còn có những điểm dân cư xa hơn về phía đông của Stung Treng, Doudart de Lagrée quyết định mở rộng địa bàn khảo sát của đoàn thám hiểm đến tận sông Sekong. Nhưng với Garnier thì còn một nhiệm vụ khác, phù hợp với tính cách ham phiêu lưu của anh ta. Cần phải xuôi sông Mekong về phía Sambor một lần nữa, để khảo sát những nguy hiểm và tiềm năng của chuỗi ghềnh ở Preatapang. Với cả Lagrée lẫn Garnier, không làm gì để giải quyết bí ẩn này là việc không thể chấp nhận được.

Vẫn hy vọng tìm ra một con kênh đi lại được bằng thuyền giữa Sambor và Stung Treng, Garnier khởi hành xuôi theo hữu ngạn của dòng sông, rất gần với Preatapang. Hai phu chèo người Campuchia được thuyết phục ở lại trong khi những đồng bào khác của họ được quay thẳng về Kratie.

Với một khoản tiền công đặc biệt trả bằng bạc, họ đưa Garnier cùng một thành viên của toán hộ tống, một thủy thủ người Pháp tên là Renaud, đi xuôi bờ phía tây để có thể hoàn tất công việc khảo sát khu vực quan trọng này của dòng sông.

Rời Stung Treng ngày 24-7, Garnier và Renaud nhận thấy dòng chảy nhanh đã đưa họ về phía nam mau hơn, chỉ mất nửa ngày họ đã tới rìa đầu của chuỗi ghềnh. Sau một đêm ngủ lại trong rừng bên dòng sông, những nhà du hành thực hiện lại chuyến đi của mình một lần nữa. Do vận tốc của dòng chảy ngày càng tăng, họ tới được một nơi có thể nghe thấy tiếng ì ầm xa xa của chuỗi ghềnh Preatapang.

Garnier kêu gọi đám phu chèo tiếp tục chuyến đi, dọc theo hữu ngạn và hướng thẳng đến chuỗi ghềnh. Anh ta vẫn hy vọng đó sẽ là hướng có thể tìm được lối đi lại bằng thuyền. Đám phu chèo từ chối. Thông qua Renaud, người đã ở vài năm tại Campuchia, làm thông dịch, họ nói với Garnier rằng chỉ có kẻ điên mới thử đi lối đó, rằng nước cuộn mạnh tới mức cảm tưởng như đang sôi sùng sục và dòng chảy thì băng nhanh như chớp giật.

Không còn lý do gì phù hợp hơn để thôi thúc Garnier tiến về phía trước. Anh ta bảo đám phu chèo rằng mình sẽ trả gấp đôi tiền công như đã hứa để họ tiến về phía chuỗi ghềnh.

Có vẻ như bọn họ đã đồng ý, nhưng chẳng mấy chốc Garnier nhận ra họ đang chèo xéo về phía tả ngạn ở phía xa, rời khỏi Preatapang. Vung khẩu súng lục trong tay, anh ta vừa hăm dọa đám phu chèo người Campuchia vừa trỏ về phía ngả đường nguy hiểm mà họ phải đi.

Đám phu chèo miễn cưỡng nghe lời và con thuyền độc mộc loại nhẹ một lần nữa quay đầu về phía tiếng gầm của chuỗi ghềnh, thậm chí còn đi nhanh hơn trước vì dòng chảy đã cuốn lấy chiếc thuyền mỏng mảnh và đám phu chèo phải chèo chống chật vật hòng giữ lấy mạng mình. Ghi chép riêng của Garnier dưới đây về vụ việc này hết sức thú vị:

 "... Dòng chảy giờ đây lên tới tốc độ sáu hay bảy dặm một giờ, đã quá muộn để quay trở lại. Ví thử tôi không quá bận tâm tới việc khảo sát khu vực này của dòng sông, hẳn tôi đã phá lên cười trước vẻ khốn khổ hài hước của hai người phu thuyền của mình. Với những người còn lại, qua nét mặt họ, tôi có thể nhận thấy rằng dù có nguy hiểm khi đi theo lối khủng khiếp này nhưng không tới nỗi mất mạng được...

Lời hăm dọa sẽ tự chèo lấy thuyền của chúng tôi đã có hiệu lực. Họ thà dựa vào kỹ năng và hiểu biết của chính mình về vùng này hơn là giao mạng mình vào tay của đám người Âu táo bạo nhưng thiếu thông thạo kia.

Lúc này tôi đã thấy được bản chất của chuỗi ghềnh... Nổi giận trước rào cản bất ngờ mà chúng gặp phải, những con sóng ngầu bùn điên tiết tấn công hai bên bờ, trào qua chúng, ùa vào những cánh rừng, cuộn ngầu bọt quanh mỗi gốc cây và đá tảng, chỉ để lại trơ trọi những cây lớn nhất và tảng đá nặng nhất.

Rác rến dồn hàng đống dọc theo đường đi của các con sóng. Hai bờ sông bị san bằng, và giữa một bể nước trắng xóa mênh mông ấn tượng, đầy những xoáy nước và vật thể trồi lên, là vài thân cổ thụ cùng những tảng đá sẫm vẫn còn trụ được với các cơn tấn công, trong khi hàng cột bọt trắng dập dềnh không ngớt trên đỉnh khối đá.

Giờ đây chúng tôi đang lao đi với tốc độ như tên bắn. Quan trọng bậc nhất là phải tránh bị dòng chảy cuốn vào những khu rừng ngập nước ở hai bên, chúng có thể khiến chúng tôi bị nghiền nát thành nghìn mảnh... Tôi chứng kiến tất cả như trong một cơn mơ thoáng qua. Tiếng ồn ào thật điếc tai, cảnh tượng nhìn thấy thật hấp dẫn.

Vượt qua vùng nước rộng lớn cuộn chảy theo khắp hướng, với tốc độ mà tôi ước tính không thể dưới mười hay mười một dặm một giờ, chiếc thuyền mỏng manh của chúng tôi bị lôi đi giữa những tảng đá và thân cây ẩn nấp trong đám bọt nước tung tóe. Chuyện này có thể khiến một người ít nhạy cảm nhất cũng phải chóng cả mặt.

Khi tôi ra hiệu, Renaud đã rất dũng cảm và khéo léo đo được ba mét nước dưới đáy thuyền của chúng tôi. Nhưng cậu ấy chẳng kịp làm gì nhiều hơn. Chỉ lát sau, chúng tôi đã đâm vào một thân cây khiến nước văng cao đến cả mét. Đám phu thuyền của tôi rạp người xuống mái chèo, mặt tái xanh, nhưng nhờ có tốc độ và sự thành thục, họ đã tránh cho chúng tôi không bị quật vào cây.

Từng chút, từng chút, tốc độ chóng mặt của dòng nước giảm dần khi chúng tôi đi vào vùng nước tĩnh hơn. Bờ sông một lần nữa trở nên rõ nét hơn và đám phu thuyền của tôi gạt chỗ mồ hôi hồi nãy túa ra trên trán họ".

(Bài được trích từ sách Con đường thủy vào Trung Hoa, chuyến đi tìm thượng nguồn sông Mekong 1866-1867 do NXB Thế Giới và Phương Nam book xuất bản)

---------------------------

Kỳ tới: Bệnh sốt rừng và thác Khone huyền bí dưới cầu vồng

Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 2: Đoàn thám hiểm, vàng và súng

Cái chết là nỗi ám ảnh của các quan chức cầm quyền Pháp tại Sài Gòn những năm 1860. Tờ công báo thuộc địa le Courrier de Saigon liệt kê một chuỗi liên tiếp những cái chết sớm, chỉ ít người trong số đó thọ trên ba mươi tuổi. Sốt, sốt rét và kiết lỵ giết người liên tục. Bí ẩn thượng nguồn Mekong vẫn là giấc mơ...