Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 2: Đoàn thám hiểm, vàng và súng

Đối với những kẻ sống sót, hiểm họa các căn bệnh nhiệt đới và cái chết của bạn bè họ được chấp nhận với một vẻ nhẫn nhịn, phản ánh ký ức tại một nơi mà châu Âu với nhiều tiến bộ y học vĩ đại vẫn chưa khám phá hết. Có quá nhiều việc quan trọng cần làm. Và đối với nhiều người trong số họ, vào những năm 1860, việc thám hiểm sông Mekong là mối bận tâm quan trọng nhất.

Khát khao khám phá Mekong của đại úy Francis Garnier

Dòng sông vĩ đại và sự giàu có được cho là nằm dọc theo bờ sông xa xôi phía bắc được bàn luận tới lui trong những cuộc tụ tập sau buổi chiều diễn ra dưới sự chủ tọa phi chính thức của Francis Garnier, viên sĩ quan hải quân trẻ tuổi vừa được bổ nhiệm làm quận trưởng Chợ Lớn năm 1863.

Một bức ảnh chụp nhòe của một trong những buổi chiều như thế, được tổ chức ở ngoại ô Sài Gòn, cho ta thấy mấy thanh niên nghiêm trang, tụ tập dưới một gốc cây, mắt nhìn thẳng về phía trước, những bộ râu quai nón rậm cũng chỉ che được phần nào vẻ trẻ trung của họ.

Phải tìm kiếm giá trị thương mại với Trung Hoa bằng cách ngược sông Mekong. Đó là suy nghĩ thôi thúc mọi người nói và viết về việc thám hiểm miền thượng Mekong. 

Nỗi sợ người Anh có thể nẫng tay trên chuyện buôn bán với Vân Nam bằng một ngả đường qua Miến Điện, hay người Thái có thể ngăn chặn các nỗ lực của người Pháp buôn bán dọc sông Mekong, đã khiến câu chuyện càng thêm khẩn cấp. Nhưng như thế vẫn chưa là tất cả. Đối với những ai nghĩ và nói về tiềm năng mở ra quan hệ thương mại với Trung Hoa bằng một tuyến đường nội địa, cần tính thêm sức quyến rũ của sự bí ẩn.

Không một ai biết điều gì đang chờ đợi dọc theo chiều dài con sông. Sự bí ẩn này càng khiến người ta thêm phỏng đoán - rồi mau chóng biến thành niềm tin - rằng Mekong có thể khiến Sài Gòn và vùng thuộc địa trải rộng quanh nó trở nên giàu có.

Từ cảnh quan bằng phẳng, ẩm ướt đơn điệu của Sài Gòn và thành phố song đôi Chợ Lớn, Garnier viết những bức thư, báo cáo và tiểu luận tập trung vào hình ảnh tưởng tượng về một thế giới rất khác biệt sẽ được tìm thấy dọc những nơi chưa được khám phá của sông Mekong, một nơi núi non lạnh lẽo, và là cảnh sắc lạ kỳ tươi mới vượt trội hơn hẳn nếu so với cuộc sống hào nhoáng ở Sài Gòn. Từ vùng cao nguyên hoang vu chưa ai biết tới ở Tây Tạng, sông Mekong chảy xuôi về chốn "hỗn độn" của những bộ lạc và tộc người chưa biết chút gì về thế giới phương Tây.

Nếu nước Pháp xâm nhập được vào khu vực hỗn mang này, Garnier tuyên bố, sông Mekong có thể trở thành tuyến đường thủy thông thương với Trung Hoa. Dù hoàn toàn không có bằng chứng xác thực nhưng chưa một lần nào, kể cả Garnier lẫn những người khác ở Sài Gòn, nghi ngờ chuyện có thể làm giàu ở đây.

Bởi vậy, anh ta thúc giục đồng bào mình "ước lượng độ giàu có chưa được ai biết tới ẩn giấu trong vùng thung lũng và núi non bao quanh con sông trên. Nếu ta tin vào lời kể của các nhà du hành, thì những thung lũng ấy hẳn là nơi trú ngụ của những dân tộc tích cực và cần cù có quan hệ trao đổi buôn bán với đế quốc Thiên Đường (tức Trung Hoa). Rõ ràng tỉnh Vân Nam của Trung Hoa mỗi năm đã gửi rất nhiều công nhân tới các mỏ hổ phách, đá serpentine, kẽm, vàng và bạc nằm rải rác trên thượng nguồn sông Mekong". 

Những người thám hiểm

La Grandière muốn một sĩ quan cấp cao hơn làm trưởng đoàn thám hiểm và ông đã chọn người đại diện của Pháp ở Campuchia, Doudart de Angkor. Tuổi tác, tính khí và kinh nghiệm khiến Lagrée khó gần với Garnier. Năm 1866, Lagrée 42 tuổi, lớn hơn Garnier mười sáu tuổi. Ông tốt nghiệp trường Ecole Polytechnique - một cơ sở đại học nổi tiếng nhất nước Pháp. 

Tính cách của ông tương phản sâu sắc với người phó đoàn thám hiểm của mình. Trong khi Garnier luôn luôn vẫy vùng không ngừng nghỉ, tính cách riêng tư và công khai của Lagrée được đánh dấu bởi sự bình tĩnh chấp nhận tình trạng của mình và sự miễn cưỡng nói chung trộn lẫn cảm xúc với trách nhiệm.

Có lẽ một trong những điều mỉa mai đáng kể nhất của đoàn thám hiểm Mekong mà Lagrée được chọn làm người dẫn đầu là ông đã thấy trước chỗ nào có thể là rào cản lớn nhất ngăn không cho thuyền ngược xuôi trên sông. 

Ngay từ tháng 7-1863, ông đã ngược dòng Mekong và thấy chuỗi ghềnh Sambor. Sau đó, ông đánh giá chuỗi ghềnh này là một "rào cản không thể vượt qua". Nhưng khả năng có thể thám hiểm xa hơn vẫn luẩn quẩn trong đầu ông.

Mặc dù chuỗi ghềnh dường như không thể vượt qua khi ông tới đó, nhưng có thể vào những thời gian khác trong năm sẽ có một ngả đường bớt khó khăn hơn: Một chiếc tàu thủy hơi nước động cơ mạnh có thể vượt qua lực đẩy của dòng nước vào mùa nước lũ; hay có thể tìm thấy ở đấy một con kênh sâu hơn cho phép tàu đi qua trong thời kỳ nước tĩnh vào tháng ba hay tháng tư, trước khi dòng sông phình rộng vì tác động kết hợp giữa tuyết tan từ Tây Tạng và mưa lớn.

Sau nhiều năm tranh luận, đoàn thám hiểm sông Mekong của Pháp rời Sài Gòn ngày 5-6-1866. Thoạt nhìn, có vẻ nhu cầu vật chất của đoàn đã được cung ứng đầy đủ. Để trang trải trên đường, đoàn có các thỏi vàng, tiền đô la Mexico và tiền xu Thái, tổng giá trị tới 25.000 franc. Đóng trong 150 thùng là hơn 500kg khẩu phần dự trữ, bánh bích quy và bánh mì sấy. Cùng hơn 300kg bột mì.

Và do là một đoàn thám hiểm Pháp, ban quân nhu ở Sài Gòn đã cung cấp hơn 700 lít rượu vang và 300 lít rượu brandy. Có 15 thùng hàng để trao đổi dọc đường nhưng chỉ có 1 thùng dụng cụ khoa học.

Những hàng hóa đó dành cho một đoàn gồm sáu nhà thám hiểm chính và 16 nhân sự phụ giúp. Trong số những thành viên chính có Lagrée và Garnier, trưởng đoàn và phó đoàn, cả hai đều đã trải qua nhiều năm kinh nghiệm ở Đông Dương. Đó không phải là tiêu chuẩn tuyển chọn đối với những nhà thám hiểm khác, trừ một ngoại lệ có thể xác nhận. 

Người đó là Clovis Thorel, 33 tuổi khi đoàn rời Sài Gòn, anh đã làm bác sĩ hải quân ở Nam Kỳ từ năm 1861. Trong thời gian này, anh đã thể hiện mối quan tâm sâu sắc tới việc nghiên cứu thực vật, điều này cộng với kỹ năng y tế đã tiến cử anh với các nhà hoạch định kế hoạch cho cuộc thám hiểm.

Vị bác sĩ còn lại của đoàn, Lucien Joubert, cũng chiếm được vị trí trong đoàn thám hiểm nhờ có nhiều khả năng kết hợp. Trước khi được xem xét nhận vào đoàn, anh từng nắm chức vụ kỹ sư khai mỏ. Ở tuổi 34, Joubert có một lý lịch phục vụ dài và phong phú tại Senegal, cộng thêm mối quan tâm địa chất học đủ để khiến anh được chấp nhận.

Một sĩ quan hải quân chuyên nghiệp khác, Louis Delaporte, là nhạc sĩ nghiệp dư kiêm một họa sĩ trên mức nghiệp dư, đóng quân tại Nam Kỳ chưa đầy một năm trước khi đăng ký tham gia đoàn thám hiểm và sẽ đảm nhiệm vai trò lưu trữ tư liệu bằng hình ảnh. Năm 1866, Delaporte mới 24 tuổi.

Cuối cùng, gần như đối ngược, là thành viên trẻ nhất, Louis de Carné, nhỏ hơn Delaporte một tuổi. Dù được chọn làm đại diện cho Bộ Ngoại giao Pháp, nhưng rõ ràng anh này được đưa vào đoàn thám hiểm nhờ là cháu ruột của Thống soái La Grandière. Trong khi tính cách cởi mở tự nhiên của Delaporte giúp xua tan không khí căng thẳng và khích lệ sự hòa hợp, thì thái độ quá hăng hái hành động của de Carné dường như thường xuyên gây bực mình.

Trong đầu anh ta chứa đầy những kế hoạch vĩ đại: Thuộc địa của Pháp ở phương Đông sẽ trở thành đối trọng kinh tế với vùng Viễn Tây nước Mỹ, và học thuyết chính trị xã hội mới sẽ bị cản bước nhờ nước Pháp mở rộng thành công lãnh thổ ở hải ngoại. 

Và thậm chí trong giai đoạn đầu này đã có vô số bằng chứng về việc lên kế hoạch không hiệu quả. Nếu hàng hóa hậu cần có vẻ như đã đầy đủ, thì lại ít có dấu hiệu trong các ghi chép còn sót lại của đoàn thám hiểm cho thấy người ta đã suy nghĩ nghiêm túc về cách vận chuyển các thùng hàng ấy, hay đồ đạc dư ra phải được đưa trở về như thế nào như yêu cầu trong chỉ dẫn ban đầu của đoàn. Việc thiếu kế hoạch ấy còn được bộc lộ trong việc bổ nhiệm đội hộ tống.

Đoàn khá đông người - sáu thành viên chính được hỗ trợ bởi ba thông dịch viên (một người Pháp, một Campuchia, một Lào), bốn quân nhân Pháp, hai lính người Filipino và bảy dân quân người Việt. Phu thồ và phu chèo thuyền sẽ được bổ sung trên đường đi. Lagrée sau này cay đắng chỉ trích việc đoàn quá đông người đã trở thành gánh nặng cho ông.

Ngoài ra, dù vấn đề có kém cấp bách hơn vào giai đoạn đầu, nhưng đoàn thám hiểm chuẩn bị rời Sài Gòn mà không rõ chút nào về thời điểm nhận được giấy thông hành cần thiết để tiến vào và đi qua lãnh thổ Trung Hoa. 

"Lễ cúng" ở đền cổ Angkor

Rời Sài Gòn ngày 5-6-1866, đoàn thám hiểm di chuyển trên một pháo thuyền chạy bằng hơi nước, ban đầu tới Kompong Luong, gần phía bắc Phnom Penh một chút, và kế tiếp, quan trọng hơn là tới khu phế tích Angkor vĩ đại.

Garnier mô tả đây là "lễ cúng" cho mục đích khoa học của đoàn thám hiểm, nhấn mạnh vào quy mô mà Lagrée trong suốt nhiệm kỳ phục vụ tại Campuchia đã thực hiện ghi chép chi tiết về các đền thờ đổ nát. 

Từ Angkor quay trở về, các nhà thám hiểm đến thăm Phnom Penh vào đầu tháng bảy. Dù nơi đây vốn là một thành phố có nhiều nét độc đáo lạ kỳ, song họ giống như những nhà thám hiểm Pháp khác của thế kỷ 19, không thể tin mình đang thưởng lãm một thành phố do hậu duệ của vương triều Angkor cai trị.

Rời Phnom Penh vào sáng sớm ngày 7-7, đoàn nhanh chóng ngược sông Mekong tới Kratie, vùng đất phía đông bắc vương quốc. Tại đây, nơi giới hạn hoạt động pháo thuyền của họ, nơi gần như cũng là giới hạn cai trị của vua Campuchia và phạm vi kiến thức của họ về lãnh thổ, cuộc thám hiểm mới đúng nghĩa bắt đầu. 

Trải dài dọc tả ngạn sông Mekong, Kratie trong những năm 1860 có dân số khoảng 500 người. Một thế kỷ sau nó cũng vẫn còn là một nơi xa cách, biệt lập, hiếm khi có khách nước ngoài ghé đến...

Khi những nhà thám hiểm Pháp trông thấy thị trấn nhỏ bé này vào năm 1866, nhà cửa của cư dân nơi đây lô nhô trên nền phong cảnh nhiệt đới tối sẫm, rải rác vườn cây ăn quả và đồng lúa. 

Những ai chưa đến vùng này khó mà thấu hiểu được sự ảm đạm tràn ngập vùng thượng Campuchia, nơi chỉ thi thoảng thấp thoáng những bóng áo chùng vàng của nhà sư hay dây hoa giấy leo um tùm là chút sắc màu sáng sủa trên cái nền u tối của những tán cây rậm rịt và dãy đồi núi xa xa...

(Bài được trích từ sách Con đường thủy vào Trung Hoa, chuyến đi tìm thượng nguồn sông Mekong 1866-1867 do NXB Thế Giới và Phương Nam book xuất bản) 

------------------------------------

Kỳ tới: Tháp tro cốt công chúa, chợ nô lệ và sốt rừng nguy hiểm

Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 1: Bí ẩn trường giang

Lời tòa soạn: Mekong, dòng sông vĩ đại đem lại sự trù phú cho Việt Nam, Campuchia, Lào, Thái Lan... Từ nhiều thế kỷ trước, trường giang huyền bí này đã thôi thúc bước chân khám phá nhưng đều không đến được thượng nguồn. Phải chờ tới năm 1866, nhóm thám hiểm người Pháp Lagrée và Garnier mới giải mã được bí mật dòng sông. Mùa El Nino khốc liệt đang đến, câu chuyện nguồn nước Mekong càng nóng bỏng thời sự.