Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 1: Bí ẩn trường giang

Tuổi Trẻ trích đăng cuốn sách "Con đường thủy vào Trung Hoa, chuyến đi tìm thượng nguồn sông Mekong 1866-1873" của sử gia Milton Osborne do NXB Thế Giới và Phương Nam Book xuất bản.  

Dòng sông vĩ đại trong màn đêm lịch sử

Các học giả hiện vẫn còn tranh cãi về ý nghĩa tên gọi con sông. Khi dòng chảy của nó lần đầu được vẽ không mấy chính xác trên những tấm bản đồ Đông Nam Á đầu tiên, những họa sư đã sử dụng bản đồ của người Bồ Đào Nha ghi tên con sông bằng tiếng Thái. Họ gọi nó là Mecon, hay Mecom, đôi khi là Mekong mà nếu dịch thoáng nhưng lãng mạn thì thành "Mẹ của các dòng nước".

Những nhà du hành sau này, rối lên về nguồn chảy con sông và chỉ biết một phần của chiều dài vĩ đại của nó, đã đặt tên nó theo một trong những đất nước mà nó chảy qua. Le Cambodge, sông Campuchia. Đó là cái tên được các nhà thám hiểm người Pháp giữa thế kỷ 19 sử dụng. Nhưng đến cuối thế kỷ đó, danh xưng hiện tại của con sông đã có được chỗ đứng vững chắc. 

Khi Pháp, Anh và Thái Lan đã mặc cả xong về phạm vi ảnh hưởng tại khu vực Đông Dương, bản đồ của các nhà ngoại giao thống nhất ghi tên dòng chảy ấy là sông Mekong.

Tuy nhiên, với người dân các nước Campuchia và Việt Nam, dòng sông này luôn mang một cái tên khác. Người Campuchia gọi nó là Tonle Thom, còn người Việt gọi nó là sông Lớn. Cả hai cái tên đều có cùng ý nghĩa - "Dòng sông Vĩ đại".

Sông Mekong thực sự là một con sông vĩ đại. Xuất phát từ vùng cao nguyên Tibet (Tây Tạng), dòng chảy của nó kéo dài khoảng 2.800 dặm (4.350km) rồi đổ ra Biển Đông, sau khi đi qua Trung Quốc, Lào, Campuchia và Việt Nam, vạch theo đường biên giới Miến Điện (nay là Myanmar) và Thái Lan.

Đối với miền Nam Lào, Campuchia và vùng đồng bằng miền Nam Việt Nam, sông Mekong là điều kiện cốt yếu để sinh tồn. Dòng sông biến thành dòng nước lũ vào mùa mưa nhờ những trận mưa địa phương trút thêm nước vào lượng tuyết tan đổ xuống Mekong khi mùa hè đến với Tây Tạng.

Đứng trên kè sông tại thủ đô Phnom Penh của Campuchia, ta có thể nhìn thấy nước sông dâng lên từng ngày cho tới khi mức chênh giữa mực nước thấp nhất và mực nước đỉnh lũ đạt tới 12 mét. Tách khỏi bờ kè của thành phố, dòng nước tràn vào những thửa đất, phủ ngập các cánh đồng đã khô hạn suốt sáu tháng trời dưới ánh nắng gay gắt.

Do lưu lượng nước quá lớn của dòng Mekong vào mùa lũ nên tại đây đã xảy ra một trong những điều lạ kỳ nhất trong tự nhiên. Khi nước sông dâng cao đến mức gây ngập lụt tại Phnom Penh, nó bắt đầu đẩy ngược dòng Tonle Sap, chi lưu của sông Mekong. Vốn vẫn chảy xuôi về phía nam trong phân nửa thời gian trong năm, sông Tonle Sap đảo dòng trong mùa mưa và chảy ngược lên phía bắc từ khoảng tháng Sáu đến tháng Mười một.

Khi sông Mekong gây ngập lụt nó tưới ướt vùng đất dọc hai bên bờ, để lại một lớp phù sa dày trên vùng đồng bằng châu thổ. Dòng nước chảy ngược sông Tonle Sap không chỉ khiến nước Biển Hồ tại vùng trung tâm Campuchia đầy ắp trở lại, mà còn bắt đầu một chu kỳ sinh sản cho các loại cá bơi trong đó. 

Vào tháng Mười một, sau khi mưa dứt, nước sông Tonle Sap nhanh chóng chảy ngược trở lại về phía nam, dòng nước xoáy màu nâu đỏ mang theo một lượng cá khổng lồ. Với người nông dân Campuchia, đây là lúc bắt đầu mùa thu hoạch cá hằng năm, cung cấp lượng protein mà họ đang rất cần.

Những nền văn minh bên trường giang vĩ đại

Vào buổi bình minh của lịch sử, nhiều nền văn minh cổ đại đã trỗi dậy và suy tàn ngay gần cửa sông Mekong. Đấy là tính từ trước khi những người xây dựng hệ thống thủy lợi vĩ đại tới đây định cư từ nhiều thế kỷ trước. Miền đất xung quanh vùng hạ Mekong là miền đất thấp, chằng chịt hồ đầm kênh rạch. Người ta có thể, như một nhà du hành người Hoa thời kỳ đầu đã viết, "bơi thuyền đi qua đất Campuchia"...

Khi vương quốc Angkor rộng lớn của Campuchia được thành lập vào đầu thế kỷ thứ 9, vị vua đầu tiên của nó không đóng đô bên bờ sông Mekong. Sự lựa chọn này không có nghĩa là Jayavarman II (trị vì từ 802?-850) không ý thức được tầm quan trọng của dòng sông - mà ngược lại. Vị trí của Angkor, trong nội địa và gần với Biển Hồ, an toàn hơn bất cứ vị trí nào khác có thể chọn bên bờ sông Mekong...

Những du khách châu Âu đầu tiên tới vùng Hạ Mekong đã để lại các ghi chép về chuyến đi cũng như những thông tin họ thu thập được từ các lái buôn châu Á mà họ gặp. Nhưng các ghi chép đó bị giới hạn cả về thông tin bên trong lẫn những khu vực địa lý mà chúng đề cập đến.

Vào những năm đầu thế kỷ 16, trong khi thực hiện các ghi chép tại căn cứ của mình ở Malacca, một nhà biên niên xuất chúng người Bồ Đào Nha có tên Tomé Pires, vốn là nhà bào chế thuốc chuyển nghề lái buôn, đã biết về xứ Đông Dương nhiều đến độ ghi lại thực tế rằng "vùng đất Campuchia có rất nhiều sông". 

Ba mươi năm sau, tức năm 1555, một thừa sai người Bồ Đào Nha, Cha Da Cruz, đã bổ sung thông tin đó dựa trên chuyến đi của chính ông tới vương quốc Campuchia suy tàn. Ông đi dọc theo dòng Mekong, ghi nhận vô số loài thú hoang dã lang thang hai bên bờ, và thông qua các thương nhân, ông gặp gỡ nhiều người đến từ những lãnh địa xa xôi ở Lào xuôi dòng sông để buôn bán tại thủ đô Lovek Campuchia.

Mặc dù Cha Da Cruz và những người khác nối tiếp ông thuật lại một số chi tiết hấp dẫn, song các vị khách sớm đặt chân đến vùng Đông Dương vẫn không thể nắm được bất kỳ kiến thức thực tế nào về dòng Mekong ở xa hơn khu vực phía bắc thành phố Vientiane ngày nay. Họ tin rằng đầu nguồn của con sông là Trung Hoa, nơi có thể có một biển nội địa cấp nước cho cả sông Menam (còn gọi là sông Chao Phraya) ở Thái Lan lẫn sông Mekong. Nhưng đúng là không có gì xa sự thật hơn một phỏng đoán.

Thậm chí những người từng đi lại từ vùng hạ lưu sông Mekong gần Phnom Penh lên Vientiane đều không để lại cho hậu thế ấn tượng về những rào cản tự nhiên ghê gớm chắn ngang con sông, ngoài việc ghi lại rằng lái buôn người Lào phải mất ít nhất ba tháng để từ thủ đô Campuchia quay trở về quê hương...

Gần ba trăm năm đã trôi qua kể từ khi Da Cruz viết về sông Mekong, hiểu biết của châu Âu về nó vẫn chẳng tiến bộ gì hơn. Các thương nhân biết Phnom Penh là một trung tâm thương mại cấp thấp, và Vientiane thì nằm xa hơn về phía bắc dọc dòng sông. Nhưng tuyến đường tồn tại suốt nhiều thế kỷ không giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nguồn gốc của con sông, thậm chí những chi tiết về vùng hạ lưu của nó cũng vẫn khá ít ỏi và cần được bổ sung...

Tuy nhiên, trong thế kỷ 19, mối quan tâm với Mekong lại được đẩy mạnh. Sự dính dáng của người Anh cả về mặt kinh tế lẫn chính trị giờ đã vượt qua ranh giới tiểu lục địa Ấn Độ để tiến vào Miến Điện và bán đảo Mã Lai, và đến năm 1830 đã xuất hiện một cuộc tranh luận sôi nổi về vùng đất Đông Dương vốn vẫn được biết khá ít ở thời ấy.

Các nhà du hành người Pháp, Anh và Mỹ đã đi dọc khắp những vùng lãnh thổ này, nhưng việc thám hiểm toàn diện và mang tính khoa học thì vẫn chưa được thực hiện. Ta chỉ cần đọc ghi chép của các nhà thám hiểm thời kỳ này là đủ biết họ thiếu thông tin đến thế nào. Thậm chí, khi tất cả thông tin đã được tập hợp lại với nhau, những thông số chưa rõ vẫn nhiều hơn những gì đã biết, các mối nghi ngờ và lệch pha vẫn nhiều hơn là sự khẳng định.

Thôi thúc khám phá thượng nguồn Mekong và thủy lộ vào Trung Quốc 

Dù thông tin của Conder không chính xác, ghi chép của ông về khu vực Đông Dương vẫn cho thấy tại sao có một mối quan tâm ngày càng tăng về vùng thượng Mekong. 

Châu Âu đang dấn bước trên con đường bành trướng của chủ nghĩa đế quốc. Từ lâu người ta đã nhận thấy giá trị của việc trao đổi thương mại với Trung Hoa, và mười năm sau khi Conder viết cuốn sách trên, Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất (còn gọi là cuộc chiến Anh-Trung xảy ra năm 1939 giữa Anh và triều đình Mãn Thanh, do Anh đòi tự do buôn bán nha phiến ở Trung Hoa) đã nổ ra, nhằm đảm bảo việc thương mại với Trung Hoa phải hướng theo những điều khoản mà đám thương gia châu Âu muốn chứ không phải theo ý chính quyền Trung Hoa.

Thương nhân và binh lính Anh ở Miến Điện tranh luận về tiềm năng buôn bán với Trung Hoa qua một tuyến đường bộ - một hy vọng không bao giờ trở thành hiện thực trong thế kỷ 19. 

Với Josiah Conder, khi tổng kết ý nghĩa những thông tin của mình về vùng Đông Dương, tương lai ở đây có vẻ rất tươi sáng: "Ai mà biết được, trong vòng vài năm", ông viết, "chúng ta sẽ có một nhà máy của Anh ở Touron (Đà Nẵng ngày nay), tàu thủy hơi nước ngược xuôi trên sông Sài Gòn, hay thậm chí đi ngược dòng Mei-kong (Mekong) hãy còn chưa được biết hết, và một công ty cổ phần sẽ được thành lập để khai thác các mỏ vàng ở Tongkin (Bắc Kỳ)!".

Mặc dù người Pháp đã vững chân tại Sài Gòn từ năm 1863 (Hòa ước Nhâm Tuất ký năm 1862, nhà Nguyễn nhượng vùng lãnh thổ Nam Kỳ gồm Biên Hòa, Gia Định và Định Tường cho Pháp), sông Mekong vẫn là một ẩn số... Phải chờ cho đến khi một người Pháp khác là Henri Mouhot vừa công bố kỳ quan Angkor với châu Âu, vừa đồng thời thực hiện những bước kế tiếp nhằm thám hiểm sông Mekong.

Nếu công bằng đánh giá Mouhot là người đã đưa kỳ quan phế tích Angkor ra trước sự chú ý của thế giới phương Tây, thì những nỗ lực của ông trong việc thám hiểm Mekong kém thành công hơn nhiều và không giải đáp được hầu hết các câu hỏi chi tiết đang làm rối đầu cộng đồng Pháp ở Sài Gòn. Cái chết bất ngờ của Mouhot vào tháng 11-1861 đã ngăn ông tiếp tục mục tiêu xuôi dòng Mekong, từ một điểm gần Luang Prabang ở Lào đến khu vực ở Campuchia nằm ngay trên Kompong Cham mà ông đã tới khi từ Phnom Penh ngược lên phía bắc năm 1859.

Trong nhật trình của mình, ông để lại một mô tả sống động về dòng sông ở khoảng giữa Luang Prabang và Pak Lay, về dòng chảy băng nhanh qua các hẻm núi cao vót với âm thanh nghe như bão biển. Ông cũng viết về những đêm nhiệt đới tối mịt và nỗi vất vả phải đối diện khi làm nhà thám hiểm độc hành. Nhật trình của Mouhot đầy vẻ kỳ lạ và cảm động về lòng quyết tâm cùng nỗi cô đơn của ông trong vùng rừng thẳm Lào...

(Tựa bài được Tuổi Trẻ đặt lại) 

-----------------------------

Kỳ tới: Những kẻ thám hiểm mang bánh mì và súng

Miền Tây, vùng đất chín rồng nay còn 'mấy rồng'?

Tên gọi Đồng bằng sông Cửu Long gắn với hình ảnh dòng Mekong khi vào Việt Nam chia thành hai nhánh là sông Tiền và sông Hậu, rồi đổ ra Biển Đông qua chín cửa sông, uốn lượn như chín con rồng vươn ra biển.