Một triết lý phát triển của các nước đang phát triển

Phóng to

Chủ tọa đoàn hội thảo (tác giả ngồi hàng sau, thứ hai từ bên phải)

TTCN - Vũ Xương là một trong ba thành phố của đại đô thị Vũ Hán thuộc tỉnh Hồ Bắc (hai thành phố kia là Hán Khẩu và Hán Giang), nơi được mệnh danh là thành phố đại học, chỉ với diện tích có 82km2 mà có tới 16 trường đại học lớn của Trung Quốc, trong đó có Trường ĐH Tổng hợp Vũ Hán được xếp thứ ba trong ba trường có chất lượng cao nhất sau Trường ĐH Tổng hợp Bắc kinh và Thanh Hoa.

Năm nay Vũ Xương tổ chức hội thảo quốc tế với chủ đề “Chất lượng sống”. Các nhà khoa học của 15 quốc gia và đại biểu của đầy đủ các tỉnh thành lớn của Trung Quốc có mặt.

Trung Quốc muốn giương cao ngọn cờ tiên phong của các nước Á - Phi trong công cuộc tìm kiếm những hướng đi mới trong xã hội hiện đại. Có một thực tế là sau chiến tranh lạnh kết thúc, mô hình XHCN kiểu cũ bị phá sản, rất nhiều nước nghèo không biết tìm hướng đi nào và mô hình nào là thích hợp.

Mỹ thì muốn xây dựng một thế giới đơn cực và lối sống, tiêu chuẩn sống của Mỹ phải trở thành chủ đạo trên thế giới. Còn LHQ đã đưa ra một loạt tiêu chí phát triển cho mục tiêu phát triển thiên niên kỷ mới (MDGs - Millenium Development Goals), nhưng dường như các tiêu chí này quá chung và có không ít trong số đó hoàn toàn không phù hợp với bối cảnh thực tế của các quốc gia khác nhau.

Các nhà khoa học ở Bắc Mỹ và châu Âu, ở mức nào đó, vẫn còn giữ quan điểm duy kinh tế và thực dụng. Theo họ, chất lượng sống của người dân phải được đo bằng chỉ số GDP, tức là bằng tiền và khối lượng vật chất (nhà ở, nước sạch, thẻ tín dụng, thiết bị kỹ thuật) tính theo đầu người.

Những người già, người tật nguyền, người thất nghiệp sống được là nhờ vào trợ cấp xã hội và phúc lợi đó là từ tiền đóng thuế thu nhập của người giàu. Nói một cách khác, phải tạo ra một cái bánh thật to trước khi nói đến chuyện chia nhau như thế nào. Trong khi đó có một sự thật hiển nhiên là các nước nghèo lại không thể nào chạy theo tiêu chuẩn sống đó được vì các nước phương Tây đã tiến hành cuộc cách mạng công nghiệp hơn 300 năm trước. Vậy là các nước đi sau phải có cách thức đi riêng và tiêu chuẩn sống riêng của mình.

Từ kinh nghiệm thực tế sau 30 năm cải cách của Trung Quốc và 20 năm đổi mới của VN, không khó khăn gì để nhận ra một điều là công nghệ hiện đại, đường cao tốc, nhà chọc trời, tăng trưởng kinh tế nhanh không phải là mục đích cuối cùng của phát triển dù là những thành phần quan trọng trong cuộc sống. Chính giai đoạn tăng tốc và đạt được tăng trưởng kinh tế nóng cũng là lúc mà các vấn nạn xã hội bùng phát ghê gớm.

Tỉ lệ ly hôn, tội phạm có tổ chức, ma túy, mại dâm, tham nhũng đạt ở mức cực đại. Ngay trong hội thảo có chuyên gia từ Sri Lanka đã đặt ra câu hỏi có vẻ hài hước rằng giàu để làm gì, tăng trưởng nhanh để làm gì khi mà cái giá phải trả cho việc phục hồi môi trường tự nhiên bị tàn phá sau một giai đoạn tăng trưởng, chi phí chữa bệnh cho người nhiễm HIV, xây thêm nhà tù cho tội phạm, phí tổn cho chữa trị người nghiện ma túy, nuôi dưỡng trẻ mồ côi, người già không nơi nương tựa quá lớn đến mức ở nhiều nước sau khi trừ đi các chi phí này thành ra tăng trưởng âm. Một thực tế không thể chới cãi được là hầu hết các gia đình giàu nhanh (thường là thu nhập bất chính) đều rơi vào khủng hoảng và bất hạnh.

Chính từ diễn đàn này một triết lý phát triển được một loạt các nước như Ghana, Nepal, Campuchia, Lào, Đông Timor, VN chia sẻ và đồng thuận. Đó là tạo ra đời sống nhân văn và hạnh phúc ngay cả khi có ít tiền (Not more money, but more human). Các nhà khoa học Trung Quốc trong khi xây dựng các chỉ số cho chiến lược phát triển quốc gia nhằm hướng tới một xã hội có “chất lượng sống cao” trong thế kỷ 21 đã nhấn mạnh “nâng cấp chất lượng sống không chỉ phản ánh tiến bộ vật chất mà quan trọng hơn là phản ánh cho được tiến bộ văn hóa và đạo đức xã hội” và “mục tiêu phát triển của Trung Quốc trong thế kỷ 21 này là hướng đến chất lượng sống nhân văn hơn chứ không chỉ có kinh tế”.

Vào những năm 1950 khi các nước châu u, Bắc Mỹ bắt đầu đẩy nhanh tiến trình công nghiệp hóa thì khẩu hiệu của họ là “tăng trưởng, tăng trưởng và tăng trưởng”, và “tập trung tăng trưởng trước, dọn dẹp sau”. Họ biết chắc một điều là phát triển công nghiệp thì sẽ ô nhiễm môi trường, giàu xổi nhanh thì tội phạm nhiều và các loại bệnh tật xã hội sẽ sinh sôi nảy nở, nhưng không sao miễn là tạo ra thật nhiều tiền rồi lấy tiền đó trả giá cho những hệ quả xấu do tăng trưởng tạo ra, vậy là không có hệ quả xã hội nào là không khắc phục được bằng tiền.

Điều đó đúng nhưng không phải là trong mọi trường hợp. Một ví dụ được nhắc đến là các nhóm Hồi giáo cực đoan thù ghét Mỹ bắt nguồn chính từ vấn đề xã hội chứ không phải từ kinh tế. Đó chính là tử huyệt của các nước quá giàu, nhưng coi nhẹ mặt văn hóa - xã hội. Ngày nay xu hướng phát triển đảm bảo sự cân bằng giữa kinh tế và văn hóa - xã hội, giữa con người và môi trường, giữa đô thị và nông thôn trở thành triết lý chủ đạo của các nước nghèo. Phát triển kinh tế cần phải dự tính được trước những hệ quả xấu phát sinh về mặt xã hội để chủ động điều tiết sao cho thiệt hại luôn ở mức thấp, hay nói một cách khác là mọi tiêu cực đều nằm trong sự kiểm soát.

Tíên sĩ Amoah đến từ Ghana nói nếu như phải giảm bớt mức tăng trưởng đi 1% để đổi lấy sự ổn định chính trị xã hội thì như thế vẫn còn lời, bởi nếu kiếm được nhiều kim cương mà nội chiến thì thật là tệ hại. Hầu hết các đại biểu đến từ châu Phi, Mỹ Latin đều ta thán việc một vài nước lớn viện trợ cho một ít tiền, lương thực đã làm hỏng hết quan chức địa phương, chưa kể những áp đặt chính trị cực kỳ phi lý và thái độ kẻ cả nước lớn.

Trong kế hoạch năm năm lần thứ 11 của Đảng Cộng sản Trung Quốc, khái niệm “phát triển hài hòa và nhân văn” được nhấn mạnh như một tiêu điểm quan trọng nhất trong giai đoạn từ nay đến 2050. Trong một quan niệm tượng tự, báo cáo của UNDP năm 2005 cũng nhấn mạnh “thu nhập thấp không phải là rào cản của tiến bộ xã hội”

Trong báo cáo kết thúc hội thảo, giáo sư Chu Trấn Thành, viện trưởng “Viện Nghiên cứu chất lượng sống của Trung Quốc - đã kết luận: “Mục tiêu cuối cùng mà chúng ta theo đuổi là nhân văn, còn kinh tế nói cho cùng chỉ là phương tiện”.