Mái tóc, từ tóc thề trong thơ ca, bum-bê thời Tây hóa đến 'fade', 'layer'

Hệ thống từ vựng về tóc qua các thời kỳ chính là tấm gương phản chiếu sinh động lịch sử văn hóa, sự tiếp biến ngôn ngữ và khả năng bản địa hóa tài tình của người Việt trước các làn sóng hội nhập toàn cầu.

Mái tóc thuần Việt một thuở

Trước khi phương Tây du nhập những làn sóng tân thời, hình ảnh người Việt xưa luôn gắn liền với mái tóc tự nhiên. Cách gọi tên các kiểu tóc thời ấy cũng mang đậm tính ước lệ văn chương hoặc mô phỏng trực quan từ đời sống lao động hằng ngày.

Biểu tượng sâu sắc nhất cho vẻ đẹp thanh tân chính là "tóc thề". 

Trong tâm thức xưa, "thề" gắn liền với lời thề nguyện, ước hẹn thủy chung của tình yêu đôi lứa. Kiểu tóc này chỉ mái tóc buông xõa ngang vai hoặc dài hơn một chút của người con gái đang độ tuổi cập kê.

Khi yêu nhau sâu đậm nhưng gặp cảnh chia ly, các cô gái thường cắt một nhúm tóc trao cho người yêu làm tín vật giao ước, từ đó mái tóc ngang vai tự nhiên ấy được gọi là "tóc thề".

Nếu tóc thề gắn liền với duyên lứa đôi thì "tóc mây" lại là một ẩn dụ nghệ thuật đỉnh cao của văn chương cổ điển. 

Mượn hình ảnh những làn mây bồng bềnh trên bầu trời, ca dao xưa từng có lời thổ lộ duyên dáng: "Tóc mây óng ả cài trâm / Làm chi để dạ âm thầm nhớ thương".

Bên cạnh những hình ảnh quen thuộc của mái tóc, tư duy trực quan của người Việt còn tạo ra những tên gọi bình dị. Quen thuộc nhất ở các vùng làng quê là kiểu "tóc đuôi gà". Toàn bộ mái tóc dài phía sau được túm gọn và buộc lên cao bằng một dải dây vải, khiến phần đuôi tóc xòe ra, cong nhẹ và lắc lư theo từng nhịp bước đi như chiếc đuôi của con gà trống.

Sự duyên dáng của mái tóc còn được thể hiện qua kiểu "thắt con rít" (tên gọi con rết của người Nam Bộ), hay "tết bím/đuôi sam" (cách gọi của phương ngữ Bắc). 

Mái tóc dài được chia nhỏ rồi đan chéo đều tay từ đỉnh đầu xuống ngọn, dệt nên một dải tóc dẹt với những mắt xích đối xứng, gợi liên tưởng đến những đốt lưng của con rết. Tên gọi này không chỉ thể hiện khả năng quan sát tinh tế, hóm hỉnh mà còn minh chứng cho tính đa dạng ngôn ngữ theo vùng miền của người Việt xưa.

Dấu ấn thời đại trên mái tóc

Bước sang nửa đầu thế kỷ XX, cuộc tiếp xúc văn hóa Đông - Tây dưới thời kỳ Pháp thuộc đã làm thay đổi toàn diện lối sống đô thị Việt Nam. Đi cùng những cuộc cách mạng trên mái tóc là sự ra đời của một hệ ngôn ngữ mới: người Việt đã khéo léo Việt hóa các thuật ngữ tiếng Pháp thành những từ mượn đầy thú vị.

Trong đó có kiểu tóc "đờ-mi gạc-xông" (demi-garçonne) - dân gian vẫn hay gọi là "tóc tém". Cắt ngắn ngang tai hoặc ngang gáy, kiểu tóc này vừa là tuyên ngôn nổi loạn đầy kiêu hãnh của phụ nữ thành thị chống lại lễ giáo cũ, vừa giữ lại nét quyến rũ rất riêng.

Ngược lại với sự cá tính đó, những quý bà, quý cô quý phái lại mê mẩn mái tóc "phi-dê" (đọc trại từ friser), một biểu tượng của sự sang trọng, đài các được tạo nên từ kỹ thuật uốn xoăn. Cùng thời gian này, kiểu tóc "bum-bê" (bombé) với phần đuôi cắt bằng, uốn cụp ôm sát gương mặt cũng ra đời.

Những từ mượn như đờ-mi gạc-xông, phi-dê hay bum-bê không đơn thuần là tên gọi của những kiểu tóc, mà chính là những "hóa thạch ngôn ngữ" ghi lại một giai đoạn chuyển mình đầy màu sắc của xã hội Việt Nam.

Mạch dịch chuyển lịch sử tiếp tục thay đổi khi bước vào nửa sau thế kỷ XX. Khi đó các kiểu tóc hướng tối đa tới sự tiện lợi, đơn giản.

Minh chứng rõ nhất là kiểu "tóc húi cua" của nam giới được cắt ngắn sát vào da đầu, gọn gàng và tròn trịa như chiếc mai cua. Đến những năm 1990, tư duy trực quan một lần nữa hiển hiện qua cách gọi "tóc bổ luống" (hay tóc hai mái) - mượn hình ảnh vun đất thành các luống khi trồng trọt để gọi tên xu hướng chia đôi mái tóc.

Bước sang thế kỷ XXI, đặc biệt là từ những năm 2010 trở đi, các từ mượn tiếng Anh đã du nhập vào đời sống ngôn ngữ của giới trẻ Việt Nam. Khác với thời Pháp thuộc, người Việt hiện đại có xu hướng giữ nguyên cách viết gốc bằng tiếng Anh nhưng phát âm theo thói quen và hệ thống ngữ âm bản địa.

Nếu như tóc "đầu đinh" về bản chất là sự nâng cấp mang tính hiện đại của tóc húi cua xưa thì "undercut" (cắt phần phía dưới) lại trở thành kiểu tóc nam phổ biến nhất. Đi liền với đó là kỹ thuật "fade" (mờ dần), tạo nên hiệu ứng chuyển màu thị giác độc đáo từ trắng da đầu sang đen của tóc nhìn tựa một vệt sương mù. 

Trong khi đó trào lưu "layer" (tầng, lớp) lại chiếm trọn tình cảm của cả hai giới theo xu hướng thời trang tóc Hàn Quốc và Nhật Bản.

Dòng chảy ngôn ngữ qua tên gọi các kiểu tóc chính là tấm gương phản chiếu sinh động lịch sử và văn hóa xã hội Việt Nam. 

Từ những từ thuần Việt mô phỏng tự nhiên mộc mạc, đến các từ mượn tiếng Pháp thời kỳ Tây hóa và tiếng Anh của kỷ nguyên số, tất cả đều chứng minh cho tư duy cởi mở cùng khả năng "bản địa hóa" ngôn ngữ tài tình của người Việt.

Giá long môn gọi là cổng biển báo, taxi thành 'xe bốn bánh thuê riêng có đồng hồ tính tiền theo cây số'?

Bạn đọc gửi ý kiến đến Tuổi Trẻ tranh luận xung quanh việc dùng từ giá long môn khi cho rằng còn nhiều từ khác dễ nghe hơn, sao phải dùng từ này?