Từ Bangladesh đến Hàn Quốc, từ Ấn Độ đến Philippines, hàng loạt chính phủ châu Á đang nối tiếp nhau đẩy mạnh sử dụng than đá, loại nhiên liệu hóa thạch gây ô nhiễm nặng nề nhất, để bù đắp khoảng trống năng lượng khổng lồ do cuộc xung đột ở Trung Đông gây ra.

Câu hỏi đặt ra: đây là giải pháp khẩn cấp bất đắc dĩ, hay một bước lùi nguy hiểm đối với cuộc chiến chống biến đổi khí hậu toàn cầu?

Vì sao tìm tới điện than?

Nguồn cơn của làn sóng này nằm ở cú sốc nguồn cung khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) - nhiên liệu vốn được xem là "cầu nối" trong lộ trình chuyển dịch từ than sang năng lượng sạch hơn.

Eo biển Hormuz - tuyến đường biển vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và LNG toàn cầu - gần như bị đóng cửa sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran hôm 28-2, kéo theo các đòn trả đũa của Tehran khắp khu vực.

Các cuộc tấn công vào một cơ sở xuất khẩu LNG lớn ở Qatar càng làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt, với hậu quả có thể kéo dài nhiều năm.

Ông Henning Gloystein, Giám đốc quản lý năng lượng và tài nguyên tại Công ty Eurasia Group, cho biết gần 30 tỉ mét khối LNG đã bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu, trong đó hơn 80% mức thiếu hụt tập trung ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

"Chỉ trong vòng bốn tuần, thị trường toàn cầu đã chuyển từ dư cung sang tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng. Điều này không chỉ đẩy giá tăng vọt, mà còn dẫn đến thiếu nhiên liệu thực sự", ông phân tích. Ông cũng cảnh báo sẽ mất nhiều năm để khôi phục nguồn cung LNG.

Trước thực trạng đó, than đá - vốn rẻ và dồi dào - nhanh chóng trở thành lựa chọn thay thế. Trên báo Financial Times, ông Li Shuo - Giám đốc Trung tâm Khí hậu Trung Quốc tại Viện Chính sách xã hội châu Á (ASPI) - bình luận rằng cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay củng cố cảm giác "than đá là lựa chọn cuối cùng an toàn, mang lại một mức độ an ninh năng lượng mà các nguồn tài nguyên nhập khẩu không thể có".

Ông Gloystein cũng lý giải thêm: "Những quốc gia có trữ lượng than đá sẽ sử dụng chúng, vì đây là cách nhanh nhất và rẻ nhất để thay thế LNG".

Ông Jonathan Teubner, nhà phân tích tại Viện Kinh tế năng lượng và phân tích tài chính (IEEFA), bổ sung một lý do không kém phần thực tế: "Không có than đá nào đi qua eo biển Hormuz".

Làn sóng này lan rộng khắp châu lục. Hàn Quốc trì hoãn đóng cửa các nhà máy nhiệt điện than và dỡ bỏ giới hạn sản lượng điện từ than. Thái Lan tăng sản lượng tại nhà máy điện than lớn nhất nước.

Philippines - quốc gia đã tuyên bố "tình trạng khẩn cấp năng lượng" - dự định gia tăng hoạt động các nhà máy nhiệt điện than. Bangladesh vừa tăng sản lượng điện than, vừa đẩy mạnh nhập khẩu trong tháng 3.

Tại Ấn Độ - quốc gia phụ thuộc vào than đá cho gần 75% sản lượng điện, Thủ tướng Narendra Modi cảnh báo "thách thức lớn" đang đến gần khi mùa hè sắp tới, đồng thời yêu cầu các nhà máy than chạy hết công suất, kể cả việc khôi phục một cơ sở đã bị đóng cửa của Tata Power.

Con đường nên đi

Tuy nhiên làn sóng quay lại điện than đang vấp phải những cảnh báo nghiêm khắc từ cộng đồng khoa học khí hậu.

Theo báo Guardian, các chuyên gia nhấn mạnh tác động hủy hoại của than đá đối với môi trường, đồng thời cho rằng cuộc khủng hoảng lần này nên là hồi chuông thức tỉnh để các nước đầu tư vào năng lượng tái tạo - vốn ổn định hơn và không bị ràng buộc bởi các tuyến vận chuyển dễ tổn thương như eo biển Hormuz.

Bà Pauline Heinrichs, chuyên gia về khí hậu và năng lượng tại Đại học King's College London, nhận định cuộc khủng hoảng lần này cần trở thành bước ngoặt đối với các chính phủ.

"Tác động của than đá đối với khí hậu và sức khỏe là tàn phá và thảm khốc. Chúng ta đã chứng minh điều này trong suốt nhiều thập niên. Than đá không chỉ làm gia tăng rủi ro khí hậu, mà còn kéo theo ô nhiễm và độc hại", bà nói.

Bà Heinrichs cũng nhấn mạnh cuộc khủng hoảng hiện nay càng cho thấy tầm quan trọng của năng lượng tái tạo, "không chỉ là ưu tiên về khí hậu, mà còn đối với an ninh năng lượng nói chung tại châu Á", đồng thời chỉ ra rằng những nền kinh tế có tỉ trọng năng lượng tái tạo cao thực tế ít bị tổn thương hơn.

Cùng quan điểm, bà Dinita Setyawati, chuyên gia phân tích năng lượng cấp cao tại tổ chức Ember, khẳng định: "Phụ thuộc vào than là không bền vững. Năng lượng tái tạo nội địa chắc chắn là con đường nên đi để cải thiện an ninh năng lượng và khả năng chống chịu".

Bà cũng cảnh báo các chính phủ không nên để việc quay lại sử dụng than đá trở thành xu hướng cố định lâu dài trong hệ thống năng lượng quốc gia.

Lần đầu năng lượng mặt trời và gió vượt than đá và khí đốt trong sản xuất điện của châu Âu

Lần đầu tiên, năng lượng mặt trời và gió vượt than đá cùng khí đốt tại Liên minh châu Âu, đánh dấu bước ngoặt lớn trong chuyển đổi năng lượng và tự chủ chiến lược của khu vực.