Ngày 27-3, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã đưa ra những nhận xét chi tiết và đáng chú ý về "câu hỏi Hormuz" khi rời cuộc họp các bộ trưởng G7 ở Paris (Pháp), trong đó ông lên án việc Iran tiếp tục bóp nghẹt eo biển này.

Hệ thống thu phí

"Một trong những thách thức tức thời mà chúng ta sẽ phải đối mặt là ở Iran, khi họ quyết định muốn thiết lập một hệ thống thu phí ở eo biển Hormuz - ông Rubio nói - Điều này không chỉ là bất hợp pháp, mà còn không thể chấp nhận được. Nó nguy hiểm cho thế giới, và điều quan trọng là thế giới phải có kế hoạch để đối phó. Mỹ sẵn sàng là một phần của kế hoạch đó. Chúng tôi không nhất thiết phải dẫn dắt, nhưng chúng tôi rất vui lòng được tham gia".

Eo biển Hormuz là huyết mạch chính cho vận tải dầu mỏ và khí đốt tự nhiên toàn cầu. Trước khi cuộc chiến của Mỹ và Israel chống lại Iran bắt đầu vào ngày 28-2, trung bình có 20 triệu thùng dầu mỗi ngày đi qua tuyến đường thủy này, chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ thế giới.

Kể từ khi chiến tranh bùng nổ, Iran đã phong tỏa Hormuz và mối đe dọa từ các cuộc tấn công khiến hầu hết hoạt động vận tải qua đây đình trệ, dù một số ít tàu được phép đi qua. 

Truyền thông đưa tin Iran đang thiết lập một "hệ thống trạm thu phí", yêu cầu tàu đi qua phải nộp giấy tờ để xin phép Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và nộp một khoản phí mà nhiều nguồn nói là 2 triệu đô la Mỹ.

Bất chấp nhiều tuyên bố của giới chức Mỹ về eo biển này, nỗ lực ngăn chặn các cuộc tấn công vào tàu thuyền dân sự qua lại Hormuz là rất thách thức. Chuyên gia hải quân Jennifer Parker (Úc), với 20 năm kinh nghiệm, giải thích trên trang The Conversation ngày 28-3 rằng địa lý của khu vực liên quan chặt chẽ đến mọi nỗ lực mở lại eo biển.

"Iran vẫn kiểm soát phần phía bắc vịnh Ba Tư, eo biển Hormuz và vịnh Oman. Sự gần gũi về địa lý cho phép họ sử dụng các loại vũ khí rẻ hơn như máy bay không người lái (drone) để nhắm mục tiêu vào tàu thuyền", bà Parker viết.

Chiến dịch hai giai đoạn

Bà Parker cũng phân tích để tạo ra các điều kiện vận tải thương mại an toàn, hoặc ít nhất là giảm thiểu rủi ro, các nước tham gia sẽ cần một chiến dịch gồm hai giai đoạn.

Giai đoạn đầu tiên là loại bỏ khả năng nhắm mục tiêu vào tàu của Iran, bằng cách thuyết phục hoặc buộc Tehran ngừng tấn công tàu thuyền dân sự và/hoặc phá hủy khả năng tấn công tàu của Iran bằng cách triệt hạ các cơ sở radar, cấu trúc chỉ huy và kiểm soát, cùng kho vũ khí dọc bờ biển.

Mỹ có sức mạnh không quân, tình báo, giám sát và trinh sát để xác định và tiêu diệt hầu hết các mục tiêu này, nhưng định vị và tiêu diệt lượng drone cực lớn của Iran sẽ khó khăn hơn nhiều.

Trong giai đoạn hai sẽ cần một chiến dịch bảo đảm an ninh lâu dài, bao gồm máy bay cảnh báo sớm trên không và máy bay tuần tra hàng hải để theo dõi không chỉ eo biển, mà cả vịnh Oman, vịnh Ba Tư và vùng duyên hải Iran.

Còn dưới biển, các nước tham gia sẽ cần bố trí tàu chiến để cung cấp dịch vụ hộ tống không thường xuyên. Đó là chưa kể có thể cần một chiến dịch rà mìn và thủy lôi quy mô lớn rất tốn kém và mất thời gian, nếu có nghi ngờ Iran sử dụng tới biện pháp này.

Bà Parker cũng chỉ ra 4 lý do chính khiến Mỹ cho tới nay đã không tìm cách làm tất cả những điều đó: (1) Họ sẽ phải phân tán lực lượng tối cần thiết cho các mục tiêu chiến tranh khác.

(2) Để thực sự đảm bảo an ninh cho eo biển, cần đảm bảo an ninh cho cả vùng duyên hải - điều rất có thể đòi hỏi triển khai bộ binh, vốn phức tạp và nhiều rủi ro cho quân đội Mỹ.

(3) Số lượng tàu hải quân cần thiết là rất lớn, và càng tập trung nhiều tàu ở khu vực biển nhỏ hẹp này thì Iran càng có nhiều mục tiêu tấn công.

(4) Cân nhắc chi phí và lợi ích từ phía Mỹ: Một tàu chiến Mỹ có thủy thủ đoàn hơn 200 người. Với năng lực tấn công phi đối xứng của Iran bằng cả drone, phương tiện mặt nước không người lái, lẫn tên lửa hành trình, và tính phức tạp của công tác cứu hộ trên biển, chi phí sẽ vượt xa lợi ích mang lại, về cả nhân sự, chính trị, và kinh tế.

Tất cả những điều đó dẫn tới kết luận của nhà phân tích người Qatar Mohamed Al-Hashemi trên trang Al Jazeera ngày 27-3: "Cộng đồng quốc tế phải công nhận Hormuz là cơ sở hạ tầng quan trọng toàn cầu, đòi hỏi các đảm bảo an ninh đa phương mở rộng ngoài năng lượng...

Thế giới hiện đã thấy điều gì xảy ra khi Hormuz thất bại. Lần đóng cửa tiếp theo sẽ không còn là một bất ngờ; nó sẽ là bài kiểm tra xem liệu hệ thống đã thích nghi hay chưa. Một điểm địa lý duy nhất, được đặt theo tên của một vị thần trật tự, vẫn nắm giữ quyền năng để phá vỡ trật tự".

Lý do không thể dùng đường ống dẫn dầu thay thế đường biển qua Hormuz

Đài Al Jazeera chỉ ra các lý do khiến các đường ống dẫn dầu ở Trung Đông không thể thay thế vai trò của eo biển Hormuz, trong bối cảnh huyết mạch năng lượng này bị phong tỏa trong cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran.