Xung đột tại Trung Đông đã khiến eo biển Hormuz gần như "tê liệt" suốt bốn tuần qua, đẩy thị trường năng lượng toàn cầu vào trạng thái bất ổn.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết đang đẩy mạnh các nỗ lực ngoại giao nhằm phá vỡ bế tắc. Đồng thời Washington cũng tăng cường hiện diện quân sự tại khu vực và cân nhắc triển khai các tàu hộ tống dầu mỏ.

Tuy nhiên Iran vẫn đang chiếm nhiều lợi thế - không chỉ nhờ áp dụng chiến thuật chiến tranh phi đối xứng, mà còn nhờ vị trí địa lý chiến lược.

Theo Đài CNN, sự kết hợp giữa chiến thuật và ưu thế địa lý trong việc kiểm soát eo biển Hormuz khiến việc bảo vệ tàu thuyền và kiểm soát eo biển trở thành thách thức cực kỳ phức tạp đối với Mỹ cũng như các nước khác.

Lợi thế địa chính trị

Với khoảng hẹp nhất chỉ 39km, eo biển Hormuz buộc phần lớn tàu thuyền phải di chuyển qua hai làn hải trình chật hẹp, trở thành một trong những "điểm nghẽn" nguy hiểm nhất thế giới, gần như không có tuyến thay thế khả thi.

Khác với đại dương rộng mở, nơi tàu có thể linh hoạt đổi hướng để né rủi ro, tại Hormuz, lựa chọn gần như bằng không. Điều đó đồng nghĩa Iran không cần chủ động truy đuổi mục tiêu mà chỉ cần ngồi chờ sẵn.

Thậm chí, khu vực này còn được gọi là "vùng tiêu diệt", nơi thời gian cảnh báo trước các cuộc tấn công chỉ tính bằng vài giây.

Ngoài ra Iran sở hữu gần 1.600km bờ biển, tạo điều kiện triển khai tên lửa chống hạm từ nhiều vị trí khác nhau. Các bệ phóng có tính di động, khiến cho việc phát hiện và vô hiệu hóa chúng trở nên gần như bất khả thi.

Thêm vào đó, địa hình phía bắc của lãnh thổ Iran - với đồi núi, thung lũng, khu dân cư và các đảo ngoài khơi, tạo nên môi trường lý tưởng để ẩn giấu vũ khí và hạn chế khả năng phát hiện từ đối phương.

Mối đe dọa đa tầng

Dù một số chuyên gia đánh giá khả năng tấn công trực tiếp của Iran đã giảm đi phần nào sau các đòn tấn công từ Mỹ và đồng minh, mối đe dọa đối với tuyến hàng hải và vận tải qua eo biển Hormuz vẫn khó có thể bị loại trừ.

Cụ thể, các tàu thuyền phải đối mặt với hàng loạt mối nguy: máy bay không người lái (drone), tàu tấn công nhanh, xuồng chứa thuốc nổ tự hành, thủy lôi được thả từ tàu dân sự ngụy trang, hay tàu ngầm cỡ nhỏ trong vùng nước nông.

Chính sự đa dạng và phức tạp này khiến việc hộ tống tàu thuyền không còn đơn giản là "tàu chiến đi trước - đi sau". Thay vào đó, cần một hệ thống phòng thủ nhiều lớp: giám sát vệ tinh, máy bay tuần tra, drone trinh sát và các tuyến hàng hải được rà phá thủy lôi từ trước.

Theo CNN, Iran đã thực hiện ít nhất 19 vụ tấn công nhắm vào tàu thuyền tại Hormuz, vịnh Ba Tư và vịnh Oman. Tuy nhiên họ không cần đánh chìm tàu để đạt mục tiêu - chỉ cần duy trì mức độ đe dọa cao để khiến các công ty vận tải e ngại quay lại tuyến đường này.

Tuy nhiên một số tàu thuyền Trung Quốc, Ấn Độ và Pakistan vẫn đi qua được. Tehran khẳng định các "tàu không thù địch" có thể lưu thông nếu phối hợp với chính quyền nước này.

Đáng chú ý, việc kiểm soát Hormuz còn mang lại lợi ích kinh tế đáng kể cho Iran. Giới chức nước này thông báo sẽ tiếp tục thu phí "bảo đảm an toàn" với một số tàu, sau khi truyền thông đưa tin ít nhất hai tàu đã chi khoản tiền lớn để được đi qua. 

Một số báo cáo còn cho biết ít nhất 16 tàu đã vượt qua eo biển, trong đó có trường hợp trả tới 2 triệu USD, cùng với các "tàu ma" sử dụng danh tính giả để né tránh rủi ro.

Dù vậy nhiều chuyên gia đánh giá ngay cả khi hoạt động vận tải được khôi phục, việc giải tỏa ùn tắc sẽ không thể diễn ra nhanh chóng vì còn tới gần 2.000 con tàu đang mắc kẹt trong vịnh Ba Tư.

Israel tuyên bố đã tiêu diệt chỉ huy Hải quân Iran thực hiện phong tỏa eo biển Hormuz

Israel khẳng định ông Alireza Tangsiri, Chỉ huy Hải quân của Iran và là nhân vật then chốt trong chiến dịch kiểm soát eo biển Hormuz, đã thiệt mạng.