Nằm lọt thỏm giữa triền cát trắng ở thôn Tú Nghĩa, xã Thăng Điền, TP Đà Nẵng, căn nhà cũ của Nguyễn Tấn Lào loang lổ những mảng tường úa vàng. Trong căn nhà ấy có chàng trai 18 tuổi trải qua nhiều biến cố.

Đứa trẻ tuyệt vọng vì mất mẹ

Lào là con út trong gia đình 3 chị em. Ba Lào - ông Nguyễn Tấn Phong (53 tuổi) làm phụ thợ hồ. Sáng sớm đã đi, tối biệt mới về. Ngày còn sống, mẹ Lào làm nghề thu mua ve chai tại vùng núi Phước Sơn, cách nhà khoảng 80km.

Tuổi thơ của Lào nhiều ngày tháng đi cùng mẹ tìm ve chai qua những đoạn đèo uốn lượn, nơi những đỉnh núi mờ sương vươn cao muốn hái được mây trời.

Nhưng năm Lào 15 tuổi, mẹ đột ngột qua đời, để lại căn nhà nghèo trơ trọi, những nẻo đường như đóng lại.

Ba đi làm, hai chị đi học xa, ngày dài cô độc trong căn nhà trống đã nhấn chìm cậu học trò nhỏ vào bế tắc, trầm cảm. Lào không muốn làm gì, học tập sa sút. 

"Tôi không biết bản thân cố gắng vì điều gì, sẽ vì ai, mất mẹ thật đau lòng", Lào nhớ lại.

Lào được ông nội động viên hãy biến nỗi khổ thành động lực để sống tiếp. Lào mới dần nguôi ngoai, chú tâm hơn vào việc học, âm thầm nộp hồ sơ rồi thi đậu vào lớp chuyên tin Trường THPT chuyên Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Nhưng rồi ngày nhận kết quả trúng tuyển cũng là ngày ông nội trút hơi thở cuối cùng ở tuổi 83. Lại một lần đau lòng tột độ.

Một tình yêu khoa học đặc biệt nhen nhóm từ đống ve chai

Từ nhỏ, khi tiếp xúc với những món đồ chơi điện tử nhặt nhạnh từ đống phế liệu mẹ mua, Lào đã tìm hiểu và bắt đầu say mê nghiên cứu, đặc biệt là tin học.

Lớp 10, Lào làm dự án nghiên cứu về khoa học hành vi, hoạt động ngoại khóa tác động thế nào đến kết quả học tập của học sinh THPT. Dự án giúp Lào làm quen với kỹ năng nghiên cứu và biết cách đặt câu hỏi, thu thập dữ liệu, phân tích vấn đề.

Đến lớp 11, Lào tiếp tục làm dự án về áp lực đồng trang lứa ở học sinh THPT.

Cả 2 dự án Lào đều dùng từ "thất bại" vì không được chọn vào đội tuyển tham dự hội thi khoa học kỹ thuật cấp thành phố.

Lào buồn, nhưng nhận ra 2 đề tài đó đã giúp mình hiểu một dự án muốn đi xa phải thực sự giải quyết được một vấn đề cụ thể. 

"Tôi buồn nhưng không bỏ cuộc, vẫn làm lại" - Lào khẳng định.

Nhân một chuyến thiện nguyện tại làng Hòa Bình, khi thấy một em nhỏ rối loạn phổ tự kỷ chơi đồ chơi hình robot, Lào nghĩ đến việc dùng công nghệ để giúp những đứa trẻ gặp khó khăn trong giao tiếp.

Cuối lớp 11, Lào bắt tay vào dự án robot tương tác hỗ trợ trẻ tự kỷ. Robot có thể lặp lại những mẫu câu phù hợp và tạo hội thoại hai chiều với AI, hướng đến việc tạo ra một không gian an toàn để trẻ luyện giao tiếp. Dự án sau đó giành giải nhất cuộc thi khoa học kỹ thuật TP Đà Nẵng năm 2026.

Nhưng Lào cũng chưa gọi đó là thành công, tự thấy dự án còn nhiều hạn chế, chưa đạt mong muốn ban đầu.

"Tôi thấy đề tài chưa đủ phức tạp để giải quyết những vấn đề trong đời sống hằng ngày, chưa thật sự phù hợp với điều kiện Việt Nam. Robot cũng chưa có những chuyển động đủ cuốn hút để trẻ yêu thích lâu.

Trong tương lai, tôi muốn tiếp tục phát triển dự án này ở đại học. Một trong những mục tiêu đặt ra là robot có thể hỗ trợ một phần vai trò của phụ huynh, giúp phụ huynh giám sát và tương tác với con từ xa" - Lào tính toán.

Tạm biệt trầm cảm, tự tin tiến vào Đại học Fulbright

Trò chuyện với Lào dễ nhận thấy cậu có cách suy nghĩ già dặn hơn tuổi. Lào không chờ cuộc đời dẫn dắt mình, mà từ rất sớm đã tự chọn hướng và kiên nhẫn.

Từ lớp 9, Lào tình cờ biết đến Fulbright và bắt đầu tìm hiểu về môi trường học tập, cách tuyển sinh, chính sách hỗ trợ tài chính cho những hoàn cảnh nghèo khó như mình. Khi ấy, Lào chưa biết có thể đi được bao xa, nhưng đã xác định phải chuẩn bị những gạch đầu dòng.

Nam sinh chia mục tiêu thành từng chặng, mỗi năm tự đặt cho mình một việc phải hoàn thành. Lào nói mình không nỗ lực chạy đua vào tốp đầu của lớp để đi thi giải, mà chọn hướng riêng, đi sâu vào nghiên cứu.

Có lúc, chàng trai trẻ tập quản lý một nhóm hơn 300 người, tự tìm tài trợ, phân công công việc, xử lý các tình huống phát sinh vô cùng năng động.

Tháng 2-2026, sau khi nộp hồ sơ và thực hiện cuộc phỏng vấn bằng tiếng Việt và tiếng Anh, Lào nhận kết quả trúng tuyển vào ngành kỹ thuật vị nhân sinh - Đại học Fulbright Việt Nam, với mức học bổng 85%.

Lào muốn trở thành một kỹ sư có tư duy hệ thống, biết giải quyết vấn đề và không bị bỏ lại trong thời đại AI. Với Lào, học tập không chỉ để thay đổi số phận của mình, mà còn là cách đáp lại những năm tháng cha mẹ Lào đã lặng lẽ dành cho các con.

Bươn chải tìm học phí

Dù đã xuất sắc giành học bổng 85% cùng khoản hỗ trợ 1.000 USD/năm, số tiền học phí còn thiếu hơn 45 triệu đồng/năm vẫn là gánh nặng quá sức với gia đình. Hiện nay, thu nhập từ công việc phụ hồ của ba Lào chỉ vài triệu đồng một tháng.

Những ngày này, khi bạn bè đồng trang lứa đang háo hức sắm sửa hành trang bước vào đại học, Lào vẫn miệt mài phụ chị gái ở quầy photocopy nhỏ. Giữa tiếng máy in chạy rầm rập, đôi tay Lào thao tác thoăn thoắt, từ căn chỉnh lề, lật dán tài liệu đến xếp tập giấy phẳng tắp đều diễn ra thuần thục, nhanh gọn như một kỹ thuật viên lành nghề, cố tìm cách để có thể đeo đuổi đam mê học hành.

Chiếc máy tính Lào dùng nghiên cứu bao năm là của chị mua tận 10 năm trước rồi nhường lại cho em. Lào rất thích có được chiếc máy tính mới nhưng đó cũng chỉ là ước mơ nhiều năm rồi. Nghèo khó là trở ngại nhưng đối với tuổi trẻ của Lào cũng là động lực mà từ đó những ý tưởng sáng tạo của chàng trai mồ côi đã giúp bạn tìm lại chính mình và khát vọng nhiều hơn.

Mẹ ung thư qua đời, tân sinh viên Bách khoa ngồi bán dép ở chợ Nghĩa Hòa

Nam sinh viên đó là Phạm Hửu Mân, mới vừa đeo tang mẹ ngay trước ngày nhận giấy báo trúng tuyển Đại học Bách khoa Đà Nẵng. Để có tiền sống, Mân ra chợ bán số hàng quần áo, giày dép mẹ còn để lại.