Doanh nghiệp Việt không thể mãi đi mua công nghệ

Các công nghệ của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tái định hình quá trình chuyển đổi công nghiệp. Ngày 27-10, trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế mùa thu năm 2026 - Sự hội tụ của các cực tăng trưởng mới toàn cầu (AEF 2026), các chuyên gia đã bàn về công nghệ sản xuất tiên tiến và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Chuyển giao công nghệ

Việt Nam cần làm gì để thúc đẩy chuyển giao công nghệ, giúp doanh nghiệp trong nước từng bước làm chủ, cải tiến công nghệ thay vì phụ thuộc vào công nghệ mua từ nước ngoài?

Trả lời phỏng vấn Tuổi Trẻ, ông Đỗ Thiên Anh Tuấn - giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, Đại học Fulbright Việt Nam - cho rằng chuyển giao công nghệ là hướng Việt Nam có thể tiếp cận, thay vì đặt tiêu chí tăng nội địa hóa.

Theo ông, yêu cầu tăng nội địa hóa có thể vi phạm quy định của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), như Hiệp định về các biện pháp đầu tư liên quan đến thương mại (TRIMs), cũng như Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Ngược lại, chuyển giao công nghệ không mang tính ép buộc, gắn với ưu đãi hay hỗ trợ trong một ngành, lĩnh vực cụ thể thì có thể phù hợp cam kết CPTPP.

"Tuy nhiên bài toán chuyển giao công nghệ không chỉ là mua công nghệ từ nhà cung ứng. Nếu mua về mà không có năng lực hấp thu, làm chủ, cải tiến thì công nghệ đó sẽ nhanh chóng lạc hậu" - ông chỉ ra.

Ông lưu ý Việt Nam chỉ có thể nhận chuyển giao công nghệ cũ, bởi không ai chuyển giao công nghệ mới phát triển, vốn còn được bảo hộ và có tiềm năng thương mại hóa.

"Thách thức là khi nhận những công nghệ cũ đó, chúng ta có làm chủ được không, có vận hành, khai thác và phát triển nó lên thế hệ tiếp theo được không. Chúng ta không thể mãi đi mua công nghệ. Đó mới là bài toán của Việt Nam" - ông Tuấn nhận định.

Để doanh nghiệp Việt Nam nhận chuyển giao công nghệ thành công, theo ông, Nhà nước cần hỗ trợ chi phí đào tạo, tái đào tạo cho người lao động và đội ngũ kỹ sư, đồng thời hỗ trợ tài nguyên dùng chung và vốn dài hạn.

Nâng cao năng lực nhà cung ứng nội địa

Vậy Việt Nam có thể triển khai chính sách hay chương trình cụ thể nào trong hai đến ba năm tới để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp sản xuất trong nước?

Theo ông Tuấn, Việt Nam có thể xây dựng một chương trình như "nâng cao năng lực nhà cung ứng nội địa", theo mô hình hợp tác công - tư với sự tham gia của ba bên.

Thứ nhất là Chính phủ, trực tiếp là ngành công thương, giữ vai trò chủ trì. Thứ hai là đối tác đồng hành - các tập đoàn đa quốc gia trong lĩnh vực sản xuất (manufacturing). Thứ ba là danh mục nhà cung ứng nội địa đạt chuẩn cơ bản.

Ông giải thích Việt Nam có hàng trăm ngàn doanh nghiệp, nên không thể cứ đăng ký là được tham gia, mà phải sơ loại. "Ban giám khảo" chính là bên mua hàng - các tập đoàn đa quốc gia - cùng Nhà nước chọn ra những doanh nghiệp có năng lực và tiềm năng. Sau đó cần xác định khoảng cách giữa năng lực hiện có và mức tối thiểu phải đáp ứng.

Khi ấy, Trung tâm Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (C4IR) sẽ kết nối mạng lưới chuyên gia, đối tác quốc tế để nâng cao năng lực cho nhà cung ứng nội địa.

Còn bà Ishita Dhamani - đối tác cấp cao mảng dịch vụ tư vấn Ernst & Young (EY Singapore/EY khu vực châu Á - Thái Bình Dương) - cho rằng khả năng mang lại kết quả cụ thể là yếu tố quan trọng mà bên mua tìm kiếm ở nhà cung ứng, bất kể ngành nghề. Doanh nghiệp cũng cần xây dựng uy tín và lòng tin với khách hàng.

Ông Warrick A. Cleine - Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc KPMG Việt Nam và Campuchia - bổ sung năng lực tài chính, nhân sự và tính minh bạch cũng là những yếu tố quan trọng. Chẳng hạn, truy xuất nguồn gốc giúp doanh nghiệp chứng minh chuỗi cung ứng minh bạch. Theo ông, doanh nghiệp lớn có nhiều lợi thế hơn, trong khi doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn khó tiếp cận nguồn vốn quốc tế.

Ông Khuất Quang Hưng - Phó tổng giám đốc phụ trách đối ngoại, truyền thông và phát triển bền vững Nestlé Việt Nam - nhận định dù đã có sự chuẩn bị nhất định, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu mới của thị trường quốc tế, nhất là về truy xuất nguồn gốc, minh bạch dữ liệu và các tiêu chuẩn môi trường, xã hội, quản trị (ESG).

Tuy nhiên đáp ứng tiêu chuẩn đầu vào mới chỉ là điều kiện để tham gia chuỗi cung ứng. Muốn tiến lên những khâu giá trị cao hơn, doanh nghiệp cần tăng cường năng lực đổi mới sáng tạo và giải quyết vấn đề, qua đó tạo thêm giá trị cho đối tác.

TP.HCM tìm mô hình tăng trưởng mới trong kỷ nguyên AI: Lấy con người và thể chế làm trọng tâm

TP.HCM đang tích cực tìm kiếm mô hình tăng trưởng mới dựa trên ba trụ cột cốt lõi gồm công nghệ, nguồn nhân lực và hợp tác quốc tế.