Sỏi thận hình thành như thế nào?

TS.BS Vũ Thị Thanh, khoa dinh dưỡng lâm sàng, Bệnh viện Bạch Mai, cho hay sỏi thận là các khối rắn được tạo thành từ sự kết tinh của các khoáng chất và muối trong nước tiểu như canxi, oxalate, axit uric, phosphate hoặc cystine.

Trong đó, sỏi chứa canxi chiếm khoảng 80% các trường hợp, chủ yếu là sỏi canxi oxalate và canxi phosphate. Khoảng 20% còn lại là sỏi axit uric, sỏi nhiễm trùng (struvite) và sỏi cystine do rối loạn chuyển hóa di truyền.

Theo các chuyên gia, sỏi hình thành khi nước tiểu bị cô đặc, làm tăng nồng độ các chất khoáng. Các tinh thể nhỏ dần kết dính với nhau tạo thành nhân sỏi và phát triển theo thời gian. Quá trình này càng dễ xảy ra khi cơ thể thiếu các chất có tác dụng ngăn cản sự kết tinh như citrate hoặc magie.

Những nguyên nhân phổ biến gây sỏi thận

Uống quá ít nước: Đây là nguyên nhân quan trọng nhất liên quan đến dinh dưỡng. Khi cơ thể không được cung cấp đủ nước, lượng nước tiểu giảm và trở nên cô đặc. Nồng độ các khoáng chất trong nước tiểu tăng cao, tạo điều kiện thuận lợi cho sự kết tinh và hình thành sỏi.

Ăn quá mặn: Thói quen sử dụng nhiều muối, nước mắm, thực phẩm chế biến sẵn, đồ hộp, dưa muối hay mì ăn liền có thể làm tăng nguy cơ hình thành sỏi thận. Lượng natri cao khiến canxi bị đào thải nhiều hơn qua nước tiểu. Khi kết hợp với oxalate hoặc phosphate, canxi dễ tạo thành sỏi.

Ăn quá nhiều đạm động vật: Việc tiêu thụ nhiều thịt đỏ, nội tạng động vật và một số loại hải sản giàu purin làm tăng axit uric trong nước tiểu, đồng thời khiến môi trường nước tiểu trở nên axit hơn. Đây là điều kiện thuận lợi để hình thành sỏi axit uric và làm tăng nguy cơ xuất hiện sỏi canxi oxalate.

Mất cân bằng giữa canxi và oxalate: Nhiều người có thói quen ăn nhiều thực phẩm giàu oxalate như rau chân vịt (cải bó xôi), măng tây, sô cô la, các loại hạt hoặc trà đặc.

Ngược lại, không ít người mắc sỏi thận lại kiêng hoàn toàn sữa và các thực phẩm giàu canxi vì lo ngại sỏi tái phát. Đây là một quan niệm sai lầm.

Thiếu canxi trong khẩu phần sẽ làm tăng hấp thu oxalate từ ruột vào máu, khiến lượng oxalate đào thải qua thận tăng lên và nguy cơ tái tạo sỏi cao hơn.

Lạm dụng vitamin C và vitamin D: Sử dụng vitamin C liều cao kéo dài (trên 1.000mg/ngày) có thể làm tăng lượng oxalate trong nước tiểu. Trong khi đó, bổ sung vitamin D quá mức có thể làm tăng hấp thu canxi và gián tiếp làm tăng nguy cơ hình thành sỏi.

Ngoài ra, người mắc bệnh gout, nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn hoặc có tiền sử gia đình bị sỏi thận cũng thuộc nhóm có nguy cơ cao.

Ăn uống thế nào để phòng ngừa sỏi thận?

Theo bác sĩ Thanh, để phòng bệnh trước hết cần uống đủ nước mỗi ngày, đây là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất. Người trưởng thành nên uống từ 2,5-3 lít nước mỗi ngày để duy trì lượng nước tiểu tối thiểu khoảng 2 lít/ngày.

Nên ưu tiên nước lọc. Ngoài ra, nước cam hoặc nước chanh tươi cũng có lợi nhờ chứa citrate - chất giúp hạn chế quá trình kết tinh tạo sỏi.

Hạn chế muối, tổng lượng natri mỗi ngày nên dưới 2.000mg, tương đương khoảng một thìa cà phê muối. Cần hạn chế nước chấm, thực phẩm chế biến sẵn, đồ hộp, dưa muối, mắm tôm và mì ăn liền.

Bên cạnh đó, người trưởng thành nên bổ sung khoảng 800-1.200mg canxi mỗi ngày từ thực phẩm tự nhiên như sữa, sữa chua, phô mai hoặc cá nhỏ ăn cả xương.

Canxi trong thức ăn sẽ kết hợp với oxalate ngay tại ruột, giúp giảm lượng oxalate hấp thu vào cơ thể và bảo vệ thận. 

Đồng thời kiểm soát lượng đạm động vật, nên hạn chế thịt đỏ, nội tạng động vật và các loại hải sản giàu purin. Có thể thay thế một phần bằng các nguồn đạm thực vật từ đậu, đỗ để giúp cân bằng môi trường nước tiểu.

Hạn chế thực phẩm giàu oxalate, những thực phẩm cần sử dụng có kiểm soát gồm cải bó xôi, măng tây, sô cô la, trà đặc, hạnh nhân, hạt điều và đậu phộng. Nếu sử dụng, nên ăn kèm thực phẩm giàu canxi hoặc luộc bỏ nước đầu để giảm lượng oxalate.

Các loại rau củ như bắp cải, súp lơ, su su, đậu Hà Lan cùng các loại quả như lê, mận là những lựa chọn phù hợp hơn.

Tăng cường thực phẩm giàu kali và magie; chuối, bơ, thanh long và các loại rau xanh là nguồn cung cấp kali và magie tốt. Các khoáng chất này giúp giảm bài tiết canxi qua nước tiểu và hạn chế quá trình kết tinh tạo sỏi.

"Đặc biệt, không tự ý dùng vitamin C liều cao", bác sĩ Thanh khuyến cáo.

Bác sĩ bất lực nhìn người bệnh có nguy cơ hỏng thận vẫn quyết xin về uống thuốc nam

Một bệnh nhân mắc sỏi niệu quản từ chối điều trị để về uống thuốc nam dù đã có dấu hiệu tổn thương thận nghiêm trọng, khiến bác sĩ Mai Văn Lực, khoa phẫu thuật tiết niệu và nam học, Bệnh viện E, không khỏi trăn trở.