Tại hội thảo "Phân loại rác tại nguồn: đồng bộ hạ tầng, thực thi hiệu quả", được tổ chức chiều 28-8 tại TP.HCM, cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp đến người thu gom đều nhận định như vậy. 

Tìm kiếm đầu ra để biến rác sau phân loại thành tiền

Tại phiên thảo luận của hội thảo "Phân loại rác tại nguồn: đồng bộ hạ tầng, thực thi hiệu quả", ông Hồ Kiên Trung, Phó cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhận định nút thắt nằm ở việc chưa xác định được "đầu ra" kinh tế cho rác thải.

Theo ông Trung, thực tế, phần lớn địa phương vẫn coi rác là thứ bỏ đi cần mang tiêu hủy. Do chưa tính toán bài toán kinh tế và đầu ra sau phân loại, tình trạng rác bị gom chung trở lại vẫn tiếp diễn. Trong khi đó, lực lượng thu gom tư nhân lại làm rất tốt khâu này vì họ nhìn thấy giá trị kinh tế trực tiếp từ dòng rác thải.

Từ đó ông Trung nhấn mạnh các địa phương phải thay đổi tư duy, chủ động tìm kiếm đầu ra cho chất thải. Mọi loại rác sau phân loại, từ rác hữu cơ (thức ăn thừa, phụ phẩm nông nghiệp) đến rác vô cơ tái chế được hay khó tái chế đều có thể biến thành tiền nếu tìm đúng đầu ra.

Chính sách mới sẽ trao quyền linh động cho các địa phương tự quyết định phương thức phân loại dựa trên đầu ra thực tế của địa bàn. Hướng đi này cho phép các lực lượng thu gom phi chính thức, kể cả các vựa ve chai, tham gia như những mắt xích phân loại rác hiệu quả.

Để việc phân loại rác đi vào thực chất, quy định mới bắt buộc phải tính phí dịch vụ thu gom rác theo khối lượng hoặc thể tích. Cơ chế "xả nhiều trả nhiều" này sẽ buộc người dân phải tự tiết giảm lượng rác phát sinh và tích cực phân loại hơn để giảm chi phí.

Đồng thời, hệ thống quản lý cũng được thiết kế lại theo hướng minh bạch hóa. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử sẽ giúp các địa phương theo dõi chặt chẽ, chính xác dòng dịch chuyển của rác thải trên địa bàn.

Chia sẻ với góc độ những người trực tiếp thu gom rác thải sinh hoạt hằng ngày tại hội thảo, ông Phạm Văn Khanh - Giám đốc Liên hiệp HTX Môi trường Đồng Tâm - mời các đại biểu "cùng đi đổ rác" để hiểu thêm bản chất vấn đề.

Ông phân tích rác từ cơ quan, xí nghiệp hay trường học rất nhiều, nhưng nguồn rác từ các hộ gia đình lại chiếm tới 80% tổng lượng thải. Nếu không hiểu rõ bản chất từng loại rác sinh hoạt thì rất khó tác động hiệu quả.

Mô tả công việc mỗi sáng, ông Khanh cho biết khi kéo thùng rác đi qua các hộ dân, người dân thường chia rác làm hai túi đơn giản: một túi là rác thải ăn uống hàng ngày và một túi đựng chai nhựa, giấy báo.

"Người thu gom chúng tôi xách túi rác lên, rác ăn uống bỏ vào xe, còn chai nhựa, giấy vụn thì để riêng. Cái đó bán được và cũng là thu nhập thêm của chúng tôi", ông Khanh chia sẻ.

Nhìn nhận về các chính sách thời gian qua, ông Khanh cho rằng phần lớn vẫn còn ở mặt tuyên truyền, khuyến khích phân loại rác tại nguồn và việc chế tài chưa hiệu quả. Để giải quyết, ông Khanh đề xuất sử dụng "đòn bẩy kinh tế" khi cho biết người thu gom rác và các vựa ve chai có mối quan hệ gắn bó khăng khít "như răng với môi". Do đó, Nhà nước cần tạo điều kiện cho các cơ sở này hoạt động hiệu quả.

"Khi các cơ sở này hoạt động tốt, giá thu mua phế liệu cao thì người đi gom rác chúng tôi sẽ tự động lượm sạch sành sanh rác tái chế để bán. Đó chính là đòn bẩy kinh tế hiệu quả nhất cho phân loại rác tại nguồn", ông Khanh nhấn mạnh.

Mô hình "5 Nhà" để phân loại rác hiệu quả

Ông Cao Văn Tuấn - Thành viên chuyên trách HĐTV Công ty TNHH Môi trường đô thị TP.HCM - chia sẻ ông là người trực tiếp tham gia công tác phân loại rác từ năm 2013 trên địa bàn quận Tân Phú cũ. Có thể nói, quá trình thực hiện khi đó liên tục thất bại do sự thiếu đồng bộ.

"Vì trải qua nhiều thất bại nên tôi rất tâm đắc với tiêu đề hội thảo hôm nay về việc "Đồng bộ hạ tầng". Đây chính là chìa khóa cốt lõi quyết định sự thành bại của công tác phân loại rác tại nguồn. Quan điểm của tôi hiện nay rất rõ ràng việc phân loại rác không còn là thí điểm nữa, mà luật đã quy định thì chúng ta bắt buộc phải thực hiện. Vấn đề là thực hiện như thế nào?", ông Tuấn phân tích.

Đối với CITENCO, vừa qua với vai trò lãnh đạo, ông Tuấn đã trực tiếp tham mưu với ban lãnh đạo công ty và nhận được sự đồng thuận cao trong việc chỉ đạo triển khai một đề án quan trọng: "Xây dựng mạng lưới thu hồi, xử lý, tái chế chất thải sau phân loại".

Ông Tuấn cho biết tại TP.HCM trong giai đoạn đầu, chúng ta tạm thời chỉ nên phân thành 2 loại chất thải có khả năng tái chế và chất thải sinh hoạt khác.

Theo đề án CITENCO đang dự kiến xây dựng, rác thải sau phân loại sẽ được xử lý theo quy trình sau. Đối với chất thải có khả năng tái chế, người dân có thể bán lại (như một sự giao dịch bình thường trên thị trường) hoặc giao cho đơn vị thu gom. CITENCO sẽ tổ chức thu gom đồng bộ riêng biệt đối với nhóm rác tái chế này. Đối với nhóm chất thải sinh hoạt khác cũng sẽ được thu gom theo một hệ thống riêng biệt.

Khâu vận chuyển, trung chuyển và xử lý tái chế cho từng nhóm rác đều sẽ được thiết kế tách biệt và đồng bộ. Với cách làm này, chúng ta sẽ chứng minh cho người dân thấy ý nghĩa thực tiễn của việc phân loại rác không chỉ bảo vệ môi trường, giảm thiểu ô nhiễm mà còn mang lại giá trị kinh tế trực tiếp khi rác tái chế có thể bán được.

"Để chương trình này thành công, tôi cho rằng chúng ta cần sự chung tay đồng lòng của "5 Nhà", bao gồm: Nhà nước - Nhà dân - Nhà doanh nghiệp - Nhà giáo (để giáo dục nâng cao nhận thức) - Nhà khoa học (để nghiên cứu và ứng dụng công nghệ).

Sự kết hợp đồng bộ của "5 Nhà" này sẽ là yếu tố quyết định sự thành công của chương trình. Nếu làm được điều đó, việc phân loại rác sẽ tận dụng triệt để giá trị tài nguyên từ rác, mang lại hiệu quả kinh tế, góp phần xây dựng nền kinh tế tuần hoàn và một Việt Nam xanh, sạch hơn", ông Tuấn hiến kế.

TP.HCM sẽ được tự quyết từ thu gom đến giá xử lý rác

Ở góc độ giám sát, bà Trịnh Thị Tú Anh - Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội - cho biết ngày 23-8 vừa qua, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Phát triển đô thị. Trong Luật Phát triển đô thị có trao cho TP.HCM rất nhiều cơ chế đặc thù. Vấn đề xử lý rác, quản lý môi trường cũng là một trong những chính sách đặc thù đó.

Các cơ chế chính sách đặc thù này được thể hiện qua bốn điểm.

HĐND TP.HCM được quyền quyết định những chính sách trong hệ thống xử lý rác từ thu gom, phân loại, vận chuyển cho tới xử lý cuối cùng. Đồng thời, thẩm quyền của HĐND được đặt ra các cơ chế chính sách ưu đãi để phát triển kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh.

Chủ tịch UBND TP.HCM có một số thẩm quyền quan trọng như được quyền quyết định dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý tái chế rác theo hình thức đấu thầu, giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng. Như chúng ta trước đây hay gặp những vướng mắc như là chúng ta phải đấu thầu hàng năm. Khi các doanh nghiệp đầu tư vào một cơ sở xử lý rác, giá phải được tính toán, phải dự toán được.

"Nhưng nếu như chúng ta đấu thầu hàng năm thì không còn cái tính dự toán như thế. Vì vậy, việc Chủ tịch UBND TP.HCM được quyền giao nhiệm vụ, đặt hàng hoặc đấu thầu sẽ tháo gỡ vướng mắc cho doanh nghiệp, giúp họ có thể yên tâm đầu tư và tính toán được chi phí xử lý của mình", bà Tú Anh giải thích.

Ngoài ra, Chủ tịch UBND TP.HCM có quyền quyết định việc thu và tổ chức thu dịch vụ xử lý, thu gom và vận chuyển rác.

Bản chất của Luật Bảo vệ môi trường là phải tính đúng, tính đủ chi phí xử lý rác. Theo nguyên tắc, nơi nào xả ra nhiều rác thì phải trả nhiều tiền. Lâu nay chúng ta bị vướng mắc về trần tài chính, ngân sách, nay Quốc hội đã giao thẩm quyền cho Chủ tịch UBND TP.HCM quyết định giá và tổ chức thu các loại phí này, đảm bảo nguồn thu phục vụ cho việc tổ chức, thu gom, vận chuyển và xử lý rác.

Cuối cùng, thẩm quyền lớn nữa được giao cho HĐND và UBND TP.HCM là vấn đề quy hoạch. Đó là quyền lựa chọn những địa điểm quy hoạch phù hợp với thực tế thành phố đang vướng mắc.

Với 14 triệu dân, TP.HCM làm gì để phân loại rác tại nguồn hiệu quả?

Chiều 28-8, báo Tuổi Trẻ phối hợp với Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO VN) triển khai tổ chức hội thảo “Phân loại rác tại nguồn: đồng bộ hạ tầng, thực thi hiệu quả” để bàn hướng xử lý rác hiệu quả cho đô thị 14 triệu dân.