Một trong những vấn đề lớn nhất hiện nay là người dân có phân loại nhưng chưa chắc rác được giữ riêng trong suốt quá trình thu gom, vận chuyển và xử lý.

Người dân phân loại, rác vẫn bị gom chung

Anh Vũ Anh Hào, 28 tuổi, ngụ khu vực Gò Vấp cũ, cho biết gia đình hiện chủ yếu bỏ chung rác sinh hoạt, chỉ tách riêng phế liệu để bán ve chai.

Trước đây, khi sống tại một chung cư ở Dĩ An, anh từng nghiêm túc phân loại rác vì nơi đây có quy định bắt buộc. Nhưng sau khi chuyển chỗ ở, thói quen này cũng dừng lại.

Theo anh Hào, người dân hoàn toàn có thể phân rác thành hai hoặc ba nhóm. Điều khiến nhiều người chần chừ là không biết rác sau đó có được thu gom riêng hay không.

"Nếu người dân đã cất công phân loại mà khâu thu gom, tập kết vẫn đổ dồn lại xử lý chung thì mọi nỗ lực đều trở nên vô nghĩa", anh nói.

Anh P.Q.T., 40 tuổi, người thu gom rác dân lập tại khu vực Bình Thạnh, cho biết gần như toàn bộ rác nhận từ các hộ dân đều nằm trong những túi hỗn hợp.

Với áp lực phải hoàn thành tuyến thu gom trong thời gian ngắn, người thu gom không thể mở từng túi để phân loại lại. Họ chỉ tranh thủ nhặt chai nhựa, vỏ lon, bìa carton... để bán ve chai.

Tại các điểm tập kết, rác từ những xe thu gom nhỏ được đổ vào xe lớn, sau đó ép lại rồi chuyển đến nơi xử lý. Chưa có công đoạn riêng để bảo đảm các dòng rác đã phân loại tại nguồn tiếp tục được giữ riêng.

Như vậy, trong cả chuỗi thu gom hiện nay, thứ thường được tách ra chủ yếu là những phế liệu có giá trị kinh tế. Phần còn lại vẫn trở thành rác hỗn hợp.

Dự thảo sửa đổi luật giúp các địa phương thuận tiện hơn

TP.HCM bắt đầu thí điểm phân loại rác tại nguồn từ năm 2006. Năm 2011, thành phố lựa chọn phương án phân loại thành ba nhóm. Đến Quyết định 09/2021, thành phố chuyển sang phương án hai nhóm, phù hợp với định hướng chuyển đổi công nghệ xử lý từ chôn lấp sang đốt rác phát điện.

Tuy nhiên, Luật Bảo vệ môi trường 2020 (có hiệu lực từ năm 2022) quy định chất thải rắn sinh hoạt phải được phân thành ba nhóm: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm và chất thải rắn sinh hoạt khác.

TP.HCM sau đó ban hành Quyết định 67/2025 để thực hiện quy định này. Nhưng khi triển khai, bài toán hạ tầng lại đặt ra nhiều thách thức.

Hệ thống thu gom hiện hữu từ xe chở rác, thùng chứa đến lộ trình vận chuyển chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thu gom riêng ba dòng rác.

Trong khi đó, thành phố đang hướng đến giảm chôn lấp, tăng tái chế và đốt rác phát điện. Vì vậy, cách phân loại cũng cần được thiết kế phù hợp với công nghệ xử lý và hạ tầng thực tế.

Dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường 2020 đang được kỳ vọng tháo gỡ phần nào điểm nghẽn này.

Theo đề xuất, thay vì áp dụng một mô hình chung cho cả nước, địa phương có thể lựa chọn phương thức phân loại phù hợp với điều kiện hạ tầng, công nghệ xử lý và mục tiêu quản lý chất thải, với yêu cầu tối thiểu hai nhóm.

Phân loại phải đi cùng thu gom, xử lý

Theo bà Phan Hạnh Tâm, Giám đốc Yunus Environment Hub Việt Nam, việc trao quyền cho địa phương lựa chọn phương thức phân loại phù hợp điều kiện thực tế là một thay đổi quan trọng.

Theo bà, không thể áp dụng một công thức cứng cho mọi địa phương bởi điều kiện hạ tầng, phương thức thu gom và công nghệ xử lý khác nhau.

Tuy nhiên, linh hoạt trong lựa chọn mô hình mới chỉ là điều kiện cần. Quan trọng hơn là phải xây dựng được cả chuỗi từ phân loại tại nguồn, thu gom, vận chuyển, trung chuyển đến xử lý.

"Người dân là mắt xích đầu tiên, nhưng nếu phía sau không có hệ thống thu gom riêng, phương tiện phù hợp, trạm trung chuyển, cơ sở sơ chế, tái chế và thị trường tiêu thụ vật liệu thì việc phân loại rất khó duy trì", bà Tâm nói.

Theo bà, chế tài là cần thiết nhưng chỉ hiệu quả khi người dân được hướng dẫn rõ, có hạ tầng thuận tiện và nhìn thấy lợi ích từ việc phân loại.

Một cách có thể nghiên cứu là tổ chức lịch thu gom riêng cho từng dòng rác, chẳng hạn một số ngày thu gom rác tái chế và một số ngày thu gom chất thải thực phẩm.

Khi người dân đã có hướng dẫn, hạ tầng và lịch thu gom cụ thể, việc không phân loại hoặc giao sai loại có thể được xử lý theo cơ chế phù hợp. Ngược lại, đơn vị thu gom cũng phải chịu trách nhiệm nếu trộn lại các dòng rác mà người dân đã phân loại.

Bên cạnh đó, cần tạo động lực kinh tế để người dân thấy việc phân loại có giá trị thực tế.

Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị TP.HCM từng thí điểm mô hình "đổi rác tái chế lấy quà" tại một chung cư ở khu vực Tân Phú cũ. Mô hình giúp người dân hình thành thói quen phân loại nhưng sau đó phải dừng vì vướng cơ chế khi người dân muốn đổi rác lấy tiền mặt.

Rõ ràng nếu cách làm thuận tiện, có lợi ích rõ ràng và quan trọng nhất là người dân thấy rác sau khi phân loại thực sự được xử lý đúng, thói quen hoàn toàn có thể hình thành.

Vì vậy, câu hỏi "2 hay 3 loại" thực chất không chỉ nằm ở con số. Mô hình nào được chọn cũng chỉ có thể thành công khi người dân phân loại một lần, hệ thống thu gom giữ đúng các dòng rác và cơ sở xử lý có khả năng tiếp nhận từng loại.

Bà Phan Hạnh Tâm cho rằng phân loại rác cần được nhìn như một chuỗi giá trị vật liệu, thay vì chỉ là câu chuyện xử lý rác. Cùng với phân loại tại nguồn phải có hệ thống thu gom riêng, phương tiện phù hợp, trạm trung chuyển, cơ sở sơ chế, tái chế và thị trường tiêu thụ. Khi những điều kiện này được bảo đảm, chế tài mới có thể phát huy tác dụng. 

TP.HCM cần xác định rõ trách nhiệm của từng mắt xích: người dân phân loại đúng, đơn vị thu gom không trộn lại và cơ sở xử lý phải tiếp nhận đúng dòng rác. Đó mới là nền tảng để một mô hình phân loại rác có thể duy trì lâu dài.

Sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường: Gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy tăng trưởng xanh

Sau gần 5 năm có hiệu lực, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã tạo ra chuyển biến quan trọng trong tư duy, phương thức quản lý môi trường.