Trong bối cảnh đó, việc số hóa mạng lưới ve chai, vựa phế liệu truyền thống đang trở thành chìa khóa để kiến tạo một hạ tầng tái chế minh bạch và có khả năng truy xuất nguồn gốc.

Những "mao mạch" của kinh tế tuần hoàn

Theo tìm hiểu, tại các quốc gia phát triển như Đức, người dân đã quen thuộc với những chiếc "thùng vàng" dành riêng cho bao bì tái chế. Ở Nhật Bản hay Hàn Quốc, quy trình phân loại rác tại nguồn và thu gom được thực hiện với kỷ luật nghiêm ngặt. Doanh nghiệp ở các quốc gia này phải đạt tỷ lệ tái chế bắt buộc nếu không muốn đối mặt với các khoản phí khổng lồ.

Tại Việt Nam, câu chuyện phân loại rác tại nguồn dù đã nhiều lần được đưa lên bàn nghị sự và thảo luận sôi nổi, song đến nay vẫn chưa thể tìm thấy một "kết cục đẹp". Có thể thấy lí do bởi những đặc thù về hạ tầng và thói quen tiêu dùng chưa thể thay đổi trong một sớm một chiều.

Chính từ thực tế này, thay vì sao chép máy móc các hình mẫu quốc tế, Việt Nam đang chọn một lối đi riêng đầy tính bản địa: nâng cấp hệ sinh thái ve chai sẵn có trở thành một mắt xích chiến lược trong chuỗi giá trị EPR toàn cầu.

Thực tế mỗi ngày, có hàng nghìn người thu gom phi chính thức len lỏi qua từng con hẻm để thu mua chai nhựa, lon nhôm cho đến giấy carton. Họ không có xe chuyên dụng hay thùng rác màu sắc đồng bộ, nhưng chính họ đang giữ cho một phần lớn dòng vật liệu không bị chôn lấp hoặc thất thoát ra môi trường.

Nếu ví hệ thống tái chế là một cơ thể sống, thì ve chai và vựa phế liệu chính là các mao mạch nhỏ nhất, đưa vật liệu quay lại nền kinh tế. Họ hiểu rõ từng tuyến đường, biết rõ nơi nào phát sinh nhiều nhựa PET hay giấy vụn. Nếu EPR bỏ qua lực lượng này, Việt Nam sẽ đánh mất một lợi thế hạ tầng đã tồn tại và vận hành ổn định qua nhiều thập kỷ.

Nhưng nếu với cách thu gom vai chai truyền thống này, thách thức mới phát sinh đối với doanh nghiệp cần chấp hành EPR: dòng vật liệu này dù sẽ trải qua một quá trình tái chế mới nhưng lại thiếu bằng chứng.

Để đáp ứng tiêu chuẩn EPR, doanh nghiệp cần biết rõ ai đã thu gom, vật liệu đi qua những đâu và nhà tái chế nào đã xác nhận. Và đây chính là lúc cần đến sự can thiệp của các nền tảng số.

Từ "báo cáo bằng niềm tin" sang dữ liệu thực

Trong thực tế triển khai EPR, doanh nghiệp sản xuất hoặc nhập khẩu sản phẩm ra thị trường phải có trách nhiệm với rác thải phát sinh sau tiêu dùng. Trách nhiệm này không thể chỉ dừng lại ở việc tuyên bố "đã tái chế" mà cần một hệ thống dữ liệu đi kèm: từ điểm cân, hình ảnh vật liệu đến chứng từ giao nhận giữa các bên.

Nếu thiếu dữ liệu, rủi ro về việc khai trùng khối lượng hoặc sử dụng chứng từ không tin cậy là rất lớn. Để giải quyết "khoảng trống" này, các mô hình như Digital PRO của Công ty cổ phần công nghệ GRAC (phường Tân Sơn Hoà, TP.HCM) đã ra đời. Đây là một lớp hạ tầng số giúp kết nối tất cả các bên trong chuỗi giá trị từ người thu gom, vựa phế liệu đến nhà tái chế và cơ quan quản lý vào một hệ thống dữ liệu duy nhất.

Đáng chú ý, GRAC đã được đăng ký công khai trên hệ thống thông tin EPR Quốc gia với tư cách là đơn vị nhận ủy quyền tái chế sản phẩm, bao bì. Sự công nhận này khẳng định vai trò của các đơn vị trung gian trong việc giúp doanh nghiệp thực thi trách nhiệm môi trường một cách minh bạch và đúng pháp luật.

Thay vì chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng, nền tảng của GRAC ghi nhận toàn bộ hành trình của vật liệu thông qua các điểm chạm. Mỗi giao dịch được đối soát bằng hình ảnh và khối lượng thực tế, giúp doanh nghiệp yên tâm rằng báo cáo EPR hay ESG của mình có đầy đủ bằng chứng để kiểm tra và chịu trách nhiệm giải trình.

Một trong những lo ngại lớn nhất khi đưa khu vực phi chính thức vào chuỗi EPR là việc tạo thêm gánh nặng hành chính cho họ. Cách tiếp cận sai lầm là bắt người thu gom nhỏ lẻ phải tự làm các thủ tục phức tạp hay nhập liệu trên các ứng dụng khó hiểu.

Thay vào đó, triết lý vận hành cần được thiết kế sao cho người thu gom chỉ thực hiện các thao tác đơn giản nhất. Phần kiểm tra, đối soát và báo cáo sẽ do các vựa phế liệu lớn, nhà tái chế và nền tảng số như GRAC đảm nhiệm.

Bằng cách này, lực lượng ve chai không bị "hành chính hóa" mà vẫn làm công việc quen thuộc của mình, nhưng đóng góp của họ được ghi nhận và có thể được trả thêm phí dịch vụ EPR khi dữ liệu hợp lệ.

Đây là một sự thay đổi quan trọng về bản chất: EPR không chỉ trả tiền cho vật liệu, mà còn trả tiền cho sự minh bạch và công sức phân loại rác thải tại nguồn. 

Động lực kinh tế cho các loại bao bì "khó"

Thông thường, thị trường phế liệu chỉ tự vận hành tốt với các loại vật liệu giá trị cao như lon nhôm hay chai PET sạch. Đối với bao bì mềm, nhựa giá trị thấp hoặc bao bì đa lớp, động lực thu gom thường không đủ mạnh vì giá bán thấp.

Lúc này, vai trò của EPR trở nên cấp thiết. Tiền đóng góp từ doanh nghiệp cần được phân bổ để hỗ trợ cho những phần thị trường chưa tự xử lý được. GRAC đề xuất mô hình kết hợp giữa giá phế liệu thị trường với phí dịch vụ EPR, kèm theo các khoản thưởng cho chất lượng vật liệu và dữ liệu hợp lệ.

Cách làm này khuyến khích người thu gom chú ý hơn đến các loại rác thải khó tái chế, từ đó mở rộng quy mô thu hồi và giảm áp lực lên các bãi chôn lấp rác thải đô thị,.

Theo các chuyên gia, việc sao chép máy móc mô hình của các nước phương Tây có thể sẽ không mang lại hiệu quả tối ưu do sự khác biệt về đặc thù văn hóa và hạ tầng. Vì thế, Việt Nam cần một mô hình bắt đầu từ thực tế. Nghĩa doanh nghiệp có nghĩa vụ, chính quyền quản lý, nhà tái chế xử lý và lực lượng ve chai là cánh tay nối dài cho việc thu gom.

Trong chu kỳ đó, các nền tảng số đóng vai trò là "chất keo" kết nối và xác minh. Khi dòng vật liệu được truy xuất rõ ràng, chính quyền địa phương có thêm dữ liệu rác thải, doanh nghiệp thực hiện xong nghĩa vụ EPR. Và quan trọng nhất, những người thu gom thầm lặng có thêm thu nhập và được xã hội công nhận chính thức trong chuỗi giá trị.

Cần truy xuất nguồn gốc của ve chai là yêu cầu từ thị trường quốc tế. Và đó phải là hướng đi của tương lai: biến rác thải thành dữ liệu có thể chứng minh và biến trách nhiệm của doanh nghiệp thành những tác động môi trường có thể đo lường được.

Với sự tham gia của các đơn vị công nghệ như GRAC, hành trình từ rác thải đến tài nguyên không còn là một khái niệm mơ hồ. Nó là một chuỗi hành động cụ thể, minh bạch. Nơi mỗi chai nhựa được thu gom đều mang trong mình bảng ghi chú tường tận về quá trình hình thành và tồn tại.