Bầu cử giữa kỳ Mỹ đã ngã ngũ, ai còn có thể mất ghế phút chót?

Theo Hiến pháp Mỹ, Thượng viện và Hạ viện có quyền quyết định cuối cùng về kết quả bầu cử và tư cách thành viên của mỗi viện. Quyền này đặc biệt quan trọng nếu quyền kiểm soát Quốc hội được định đoạt bởi một vài cuộc đua sít sao.

Dù các cuộc bầu cử liên bang do các bang tổ chức và chứng nhận kết quả, mỗi viện của Quốc hội vẫn là cơ quan phân xử cuối cùng khi có tranh chấp về kết quả hoặc tư cách của các thành viên.

Giới chuyên gia nhận định các cuộc đua sít sao có thể dẫn đến những thách thức pháp lý ngay từ cấp bang, khi hai đảng đều nỗ lực giành quyền kiểm soát Quốc hội.

Bà Victoria Bassetti, cố vấn cấp cao tại tổ chức phi lợi nhuận States United Democracy Center, cho biết các ứng viên, nhóm bên ngoài và chính quyền có thể yêu cầu kiểm phiếu lại hoặc khiếu nại nếu kết quả nằm trong biên độ sai số.

Các vụ kiện liên quan đến bầu cử tăng mạnh sau phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ năm 2000 về tranh chấp bầu cử Tổng thống giữa George W. Bush và Al Gore. 

Theo thống kê của giáo sư luật Rick Hasen thuộc Đại học California tại Los Angeles (UCLA), chu kỳ bầu cử 2023-2024 ghi nhận kỷ lục 756 vụ kiện, tăng 14,3% so với giai đoạn 2019-2020 và gấp ba lần so với trước năm 2000.

Thách thức kết quả bầu cử

Kết quả bầu cử Quốc hội có thể bị các ứng cử viên và nghị sĩ đương nhiệm phản đối tại cả Hạ viện lẫn Thượng viện.

Tại Hạ viện, ứng cử viên thất bại có thể khiếu nại kết quả bầu cử đã được bang xác nhận theo Đạo luật Bầu cử Liên bang có tranh chấp. Ủy ban Hành chính Hạ viện sẽ xem xét khiếu nại và có thể đề xuất với toàn thể Hạ viện về người được trao chiếc ghế nghị sĩ đang tranh chấp.

Tại Thượng viện, các khiếu nại được chuyển đến Ủy ban Thể lệ để xem xét và đưa ra khuyến nghị cho toàn thể Thượng viện.

Tuy nhiên giới chuyên gia cho rằng yếu tố đảng phái có thể ảnh hưởng lớn đến kết quả giải quyết tranh chấp, nếu một bên quyết tâm phản đối kết quả bầu cử.

Chẳng hạn, nếu một nghị sĩ Cộng hòa đương nhiệm tìm cách ngăn một nghị sĩ Dân chủ nhậm chức bằng chiến thuật câu giờ (phát biểu không nghỉ trước nghị viện), phe Dân chủ có thể đáp trả tương tự hoặc tẩy chay phiên họp. Động thái này có thể khiến Thượng viện không đủ số nghị sĩ tối thiểu để tiến hành phiên họp.

Những tranh chấp tại Hạ viện chưa được giải quyết trước khi Quốc hội khóa mới nhóm họp vào tháng 1 sẽ do chính Hạ viện khóa mới xử lý, thay vì Hạ viện mãn nhiệm.

Điều này có thể khiến việc xác định đảng kiểm soát Hạ viện trở nên phức tạp nếu còn quá nhiều ghế chưa ngã ngũ. Hạ viện khóa mới cũng phải tổ chức hoạt động và bầu Chủ tịch. Trong quá khứ, những bất đồng giữa hai đảng đôi khi đã khiến các ghế đang tranh chấp bị bỏ trống trong thời gian dài.

Theo trang web chính thức, kể từ khi Quốc hội khóa đầu tiên nhóm họp năm 1789, Hạ viện đã ghi nhận 634 cuộc bầu cử có tranh chấp. Trong khi đó hồ sơ của Thượng viện cho thấy cơ quan này đã ghi nhận ít nhất 24 trường hợp tương tự kể từ năm 1914, khi các thượng nghị sĩ bắt đầu được bầu trực tiếp thông qua phổ thông đầu phiếu.

Quyền kiểm soát Thượng viện

Cả Hạ viện và Thượng viện đều có thông lệ cho phép ứng cử viên tạm thời nhậm chức tại những cuộc đua có tranh chấp, trong khi chờ kết quả được giải quyết thông qua các thủ tục pháp lý hoặc điều tra. Tuy nhiên các vụ kiện kéo dài có thể làm chậm quá trình chứng nhận kết quả, và khiến ghế nghị sĩ bị bỏ trống.

Trong lịch sử hiện đại, chưa có cuộc bầu cử Thượng viện gây tranh chấp nào mang tính quyết định đến quyền kiểm soát cơ quan này. Tuy nhiên kể từ năm 1914, đã có một số cuộc đua sít sao dẫn đến tranh chấp kéo dài.

Trong bối cảnh năm nay có nhiều cuộc đua được đánh giá là ngang ngửa và bám đuổi quyết liệt, giới chuyên gia dẫn ra hai trường hợp điển hình khi ghế Thượng viện bị bỏ trống trong nhiều tháng.

Năm 2008, cuộc tranh chấp pháp lý tại bang Minnesota giữa ứng cử viên Dân chủ Al Franken và Thượng nghị sĩ Cộng hòa tại nhiệm khi đó là ông Norm Coleman khiến ghế Thượng viện của bang bị bỏ trống trong nhiều tháng. 

Vụ việc chỉ được giải quyết vào tháng 7-2009, khi ông Franken được xác định là người chiến thắng, sáu tháng sau khi nhiệm kỳ của ông Coleman kết thúc.

Cuộc bầu cử Thượng viện năm 1974 tại bang New Hampshire thậm chí mất nhiều thời gian hơn để phân định kết quả. Thượng viện không thể xác định người chiến thắng giữa ứng cử viên Dân chủ John Durkin và ứng cử viên Cộng hòa Louis Wyman.

Tranh chấp kéo dài đến tháng 7-1975, khi các nhà lập pháp tuyên bố ghế Thượng viện này bị bỏ trống, mở đường cho cuộc bầu cử bổ sung vào tháng 9 cùng năm. Ông Durkin cuối cùng giành chiến thắng trong cuộc bầu cử này.

Hạ viện biến động

Hạ viện từng ghi nhận số lượng các cuộc bầu cử có tranh chấp lớn hơn rất nhiều so với Thượng viện.

Trung bình, Hạ viện ghi nhận hơn 5 cuộc đua có tranh chấp trong mỗi kỳ bầu cử kể từ năm 1789, phần lớn xảy ra trong thế kỷ 19, bao gồm thời kỳ nội chiến, thời kỳ tái thiết, thời đại vàng son (Gilded Age) và thời kỳ đầu của kỷ nguyên Jim Crow.

Theo hồ sơ chính thức của Hạ viện, cuộc bầu cử năm 1895 ghi nhận số vụ tranh chấp kỷ lục, với 38 ghế nghị sĩ bị khiếu nại kết quả. Khi đó, Đảng Cộng hòa giành chiến thắng áp đảo trong bối cảnh cử tri bất bình vì tình hình kinh tế khó khăn.

Nhiều vụ tranh chấp kéo dài đến hơn hai năm sau cuộc bầu cử vẫn chưa được giải quyết.

Tuy vậy, nhìn vào cục diện hiện tại, Đảng Dân chủ đã giành chiến thắng vang dội trong cuộc bầu cử giữa kỳ năm nay. Tình thế này có thể giúp Đảng Dân chủ duy trì thế đa số, ngay cả khi một số ghế vẫn đang có tranh chấp.

Hậu bầu cử giữa kỳ: Dân chủ ăn mừng, Cộng hòa lo sóng gió nội bộ

Đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát lưỡng viện trong cuộc bầu cử ngày 3-11 (giờ Mỹ), tạo nên chiến thắng áp đảo tại những thành trì của Đảng Cộng hòa.