Tuy vậy, các cam kết hiệp định thương mại tự do (FTA) mà Việt Nam đã ký kết không thể tự tạo ra đơn hàng. Chúng ta cần làm truyền thông, thông tin để doanh nghiệp nắm bắt FTA tốt hơn.

Các cam kết ưu đãi Hiệp định thương mại tự do không thể tự tạo ra đơn hàng

Nghị quyết số 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới xác định hội nhập quốc tế là động lực chiến lược, hội nhập kinh tế là trung tâm, đồng thời yêu cầu nâng cao năng lực thực thi các cam kết quốc tế. 

Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân lại đặt doanh nghiệp tư nhân vào vị trí động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, yêu cầu hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện cam kết quốc tế và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Nhìn từ mục tiêu tăng trưởng mới, các định hướng trên đã xác định hội nhập phải được đo bằng năng lực thực thi và lợi ích thực chất của doanh nghiệp, chứ không chỉ bằng số hiệp định được ký hay quy mô kim ngạch xuất nhập khẩu.

Các cam kết ưu đãi thương mại không tự tạo ra đơn hàng cho doanh nghiệp vì một FTA chỉ mang đến quyền tiếp cận thị trường có điều kiện; doanh nghiệp phải hiểu đúng cam kết, đáp ứng được điều kiện và tổ chức sản xuất với chi phí hợp lý thì quyền đó mới có thể trở thành lợi ích kinh tế.

Với cùng một lô hàng sang Nhật Bản, doanh nghiệp có thể phải cân nhắc giữa VJEPA, AJCEP, CPTPP và RCEP. Mỗi hiệp định có biểu thuế, lộ trình và quy tắc xuất xứ khác nhau. Mức thuế thấp nhất chưa chắc là phương án tốt nhất nếu doanh nghiệp không đạt điều kiện xuất xứ hoặc chi phí chứng minh quá cao.

Quy tắc xuất xứ cũng không phải đơn giản là việc "xin C/O" (giấy chứng nhận xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế) cho hàng hóa trước khi xuất khẩu. Nó bắt đầu từ lựa chọn nguyên liệu, quy trình sản xuất, quản lý nhà cung ứng và lưu giữ hồ sơ; sau đó mới được chứng minh bằng C/O hoặc cơ chế tự chứng nhận, tùy hiệp định. 

Ngoài ra, doanh nghiệp còn phải đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, yêu cầu môi trường, lao động và rủi ro phòng vệ thương mại.

Theo Báo cáo FTA Index của Bộ Công Thương vào năm 2024, dù báo chí và truyền hình là kênh được doanh nghiệp sử dụng nhiều nhất để tiếp cận thông tin FTA (64,5%), tỉ lệ doanh nghiệp cho biết hiểu rõ EVFTA chỉ là 13,6%; CPTPP là 11,3% và RCEP là 10,2%. 

Đối với các văn bản thực thi về quy tắc xuất xứ, 32% doanh nghiệp không biết và 22,6% chưa hiểu rõ.

Số liệu mới hơn tại FTA Index 2025 vừa được công bố cho thấy chiều sâu hiểu biết vẫn hạn chế khi chỉ 21,6% doanh nghiệp tự đánh giá biết rõ hoặc rất rõ về FTA. 

Ba nhu cầu hỗ trợ được lựa chọn nhiều nhất là thủ tục hành chính liên quan FTA, với 62,1%; đào tạo về quy tắc xuất xứ và thủ tục FTA, 58,8%; xúc tiến thương mại tại các thị trường FTA, 56,7%.

Doanh nghiệp không chỉ cần biết rằng FTA có "cơ hội và thách thức", họ cần hiểu sản phẩm của mình được hưởng mức thuế nào, theo hiệp định nào, phải dùng nguồn nguyên liệu ra sao, chuẩn bị chứng từ gì và liên hệ với ai khi phát sinh vướng mắc.

Đó là "chặng cuối" mà chính sách hội nhập phải đi qua để đến được một quyết định kinh doanh.

Cần làm cho truyền thông về FTA có thể sử dụng thực chất tại doanh nghiệp

Các khảo sát tại FTA Index qua các năm ghi nhận báo chí và truyền hình là kênh tiếp cận thông tin được doanh nghiệp sử dụng nhiều nhất. 

Độ phủ này chứng minh tính hiệu quả về khả năng lan tỏa thông tin từ cơ quan truyền thông, nhưng đồng thời đặt ra trách nhiệm khi Nghị quyết số 68-NQ/TW cũng yêu cầu báo chí truyền thông khách quan, trung thực, đầy đủ về phát triển kinh tế tư nhân, lan tỏa mô hình tốt và tránh thông tin sai lệch ảnh hưởng đến doanh nghiệp.

Báo chí không thay cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng hay chuyên gia tư vấn. Vai trò riêng của báo chí là đưa đúng thông tin đến đúng doanh nghiệp, kết nối đúng chủ thể và biến những vướng mắc riêng lẻ thành dữ liệu cho quá trình hoàn thiện chính sách.

Do vậy, vấn đề đầu tiên là phải chuyển từ truyền thông về "cơ hội và thách thức" sang thông tin doanh nghiệp có thể sử dụng. 

Thay vì những thông tin tổng quan về hiệp định, mỗi tuyến bài nên đi một trục xuyên suốt: "mặt hàng - thị trường - bộ quy tắc", từ mức thuế, xuất xứ, chứng từ đến tiêu chuẩn thị trường và đầu mối hỗ trợ.

Mỗi nội dung nên trả lời được những câu hỏi cụ thể như: quy định nào áp dụng cho sản phẩm nào; có hiệu lực từ khi nào; doanh nghiệp phải thay đổi điều gì; và nếu có nhiều FTA chồng lấn thì lựa chọn nào phù hợp. Khi đó, thông tin mới có thể dẫn tới một hành động tại doanh nghiệp.

Vấn đề thứ hai là xây dựng cơ chế cảnh báo sớm theo ngành hàng và thị trường. Các quy định mới về các bon, chống mất rừng, truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm hoặc phòng vệ thương mại có thể làm thay đổi chi phí và khả năng tiếp cận thị trường trước khi doanh nghiệp kịp điều chỉnh. 

Chúng cũng liên quan trực tiếp đến dữ liệu phát thải, nguồn nguyên liệu, hợp đồng với nhà cung ứng và hồ sơ truy xuất mà doanh nghiệp phải chuẩn bị từ trước.

Mỗi cảnh báo vì vậy cần làm rõ ít nhất 3 nội dung: chính sách mới của quốc gia nhập khẩu có hiệu lực khi nào, nhóm doanh nghiệp nào bị tác động và cần chuẩn bị việc gì. Một thông tin đến sớm có thể tránh được lô hàng bị giữ, hợp đồng bị hủy hoặc chi phí thay đổi dây chuyền trong thế bị động.

Vấn đề thứ ba là tạo một vòng phản hồi chính sách hiệu quả. Cơ quan quản lý nắm văn bản và quá trình thực thi; nhà nghiên cứu phân tích quy tắc chính sách; hiệp hội hiểu đặc điểm ngành hàng; doanh nghiệp biết chi phí và điểm nghẽn thực tế. 

Báo chí có thể đưa các chủ thể này vào cùng một tình huống cụ thể, đặt câu hỏi và chuyển câu trả lời chuyên môn thành thông tin dễ sử dụng.

Thu hút FDI: Phải kéo doanh nghiệp Việt đi cùng

Thu hút FDI không chỉ nhằm tăng vốn đầu tư, mà phải tạo thêm cơ hội để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.