Vụ nam sinh đánh cô giáo và khoảng trống trong giáo dục cảm xúc

Sáng 19-10, trong tiết Toán ở một trường THPT tại xã Nội Bài (Hà Nội), một nam sinh lớp 12 lao lên bục giảng, đánh vào đầu và mặt cô giáo chủ nhiệm của mình. 

Theo thông tin ban đầu, nam sinh cùng vài bạn chưa làm bài tập về nhà nên được cô cho đứng phía trên lớp. Cô giáo bị gãy xương cánh mũi, cơ quan pháp y xác định tổn hại sức khỏe 12%. Ngày 21-10, nam sinh 17 tuổi bị khởi tố, tạm giam về tội "Cố ý gây thương tích".

Đọc tin, tôi thấy cơ thể mình nóng lên. Trong cái nóng ấy có cơn giận trước một hành vi bạo hành, có nỗi xót xa cho những đồng nghiệp ngày ngày đứng lớp, và có cả nỗi lo trước làn sóng phẫn nộ dâng lên trên mạng xã hội.

Rồi tôi nhớ lại chính mình thời cấp hai, cấp ba. Cũng có những lần tôi bị thầy cô la rầy, bị phạt đứng trước lớp. Mặt tôi nóng ran, có khi nước mắt rưng rưng, lời nói uất nghẹn. Thời đó, chuyện cứ như vậy rồi cũng trôi qua và tôi cũng không kể với ai.

Nhìn lại, tôi nhận ra cơn nóng giận năm ấy không đi đâu cả. Nó chỉ lặng lẽ ở lại trong tôi. Một cơn nóng giận như vậy thường chỉ có hai kết cục quen thuộc: đè nén giữ im trong mình, hoặc bùng phát xả ra người khác. Lối thứ nhất lặng lẽ giấu kín nên hiếm ai thấy. Lối thứ hai, như sáng 19-10, để lại thương tích cho một cô giáo và một hồ sơ hình sự cho một cậu học trò. 

Nhưng điều cốt yếu là, tôi tin còn có còn lối thứ ba, nơi một đứa trẻ nhận ra cơn nóng giận đang dâng lên và tự hóa giải được nó mà không làm tổn thương ai, kể cả chính mình, thì có vẻ chưa được dạy cho đa số học sinh lẫn người lớn.

Biết là sai chưa đủ để dừng tay

Đứng trước lớp vì chưa làm bài là hình thức nhắc nhở mà rất nhiều thế hệ học trò, trong đó có tôi, đã đi qua. Tôi không biết trong những phút bị phạt đứng phía trên lớp, điều gì đã diễn ra bên trong em học sinh ấy. Thông tin từ cơ quan điều tra mới chỉ có hai chữ "bực tức". 

Điều tôi biết từ chuyên môn tâm lý học của mình là xấu hổ và giận dữ ở rất gần nhau. Khảo sát gần 500 sinh viên, nhà tâm lý học June Tangney (Đại học George Mason) và cộng sự ghi nhận những người hay rơi vào cảm giác xấu hổ cũng dễ nổi giận, dễ oán hận và dễ đổ lỗi cho người khác hơn. Xấu hổ phán xét cả con người mình ("mình thật tệ"), còn cảm giác có lỗi chỉ hướng vào một việc làm sai ("mình chưa làm bài"). Cảm giác có lỗi mà không trộn lẫn với xấu hổ lại ít đi kèm khuynh hướng giận dữ.

Khi mình bị bẽ mặt trước nhiều người thì máu dồn lên mặt, tim đập dồn, hơi thở ngắn lại, bàn tay bất giác siết chặt. Đó là lúc hệ thần kinh chuyển sang chế độ chiến-hoặc-biến. Học sinh nào cũng biết đánh thầy cô là sai, nhưng cái biết ấy nằm ở tầng ý nghĩ, còn trong mấy giây cơn nóng dâng lên, hành động xuất phát từ một cơ thể đang kích động mạnh. Những người dùng hành động bạo hành thường biết mà vẫn không kìm được, vì tri thức chưa trở thành năng lực của cơ thể.

Điều này không làm nhẹ đi trách nhiệm của nam sinh bạo hành cô giáo. Pháp luật đang làm phần việc của mình và cần làm đến nơi. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, sẽ có đứa trẻ khác vẫn sẽ tiếp tục mang cơn nóng giận của mình vào lớp và bùng nổ tương tự vậy.

Trẻ cần được học môn học về chính mình

Tôi vẫn hay nói với các đồng nghiệp rằng một trong những môn học quan trọng nhất lại chưa được đầu tư đầy đủ: môn học về chính mình. Ở đó, trẻ học cách nhận ra mình là ai, điều gì đang diễn ra trong cơ thể và cảm xúc của mình, và nên làm gì với điều đang diễn ra ấy. Nhiều nền giáo dục đã đưa những nội dung này vào trường qua các chương trình học tập cảm xúc - xã hội (SEL), học về căn tính (identity), tâm lý học ứng dụng cho học sinh từ nhỏ đến lớn.

Nhà tâm lý học Joseph Durlak và cộng sự đã tổng hợp 213 chương trình như vậy trong trường học, với hơn 270.000 học sinh từ mẫu giáo đến hết phổ thông. Học sinh tham gia cải thiện rõ về kỹ năng cảm xúc - xã hội, thái độ và hành vi, còn kết quả học tập cao hơn nhóm đối chứng trung bình 11%. Những chương trình do chính giáo viên trong trường đứng lớp vẫn đạt hiệu quả chứ không nhất thiết phải mời chuyên gia.

Đơn giản hơn nữa, khi làm việc với học sinh, tôi thường hướng dẫn các em tập cảm nhận điều gì đang diễn ra trong cơ thể mình, chẳng hạn mặt đang nóng lên hay tim đang đập nhanh, rồi tập vài cách tự xoa dịu: hình dung không gian bình yên, hít thở sâu, thả lỏng cơ bắp, uống nước và rửa mặt. Có những lớp học còn có một "góc xoa dịu" để bạn nào đang quá kích động có thể dùng khi cần. Những việc này cần thực hành hàng ngày, để khi một cơn nóng giận bùng lên, các em nhận ra mình đang kích động và thay vì bị cuốn theo thì có phương thức hiệu quả để dừng mình lại.

Bên cạnh đó, năng lực làm việc với cảm xúc của mình không thể chỉ được nuôi dưỡng trong giờ học. Trẻ con mang cảm xúc từ lớp về nhà, và cũng mang cảm xúc lẫn cách hành xử với cảm xúc từ nhà đến lớp. Nếu ở nhà, cách giải quyết cảm xúc hiệu quả nhất lại là bạo lực và trấn áp, thì ta có thể hiểu cơn bùng phát của bạn nhỏ đó học được từ đâu.

Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội thông tin vụ nam sinh đấm cô giáo trên bục giảng

Theo báo cáo ban đầu, trong giờ sửa bài kiểm tra, nam sinh lớp 12 Trường THPT Mạc Đĩnh Chi (Hà Nội) đã có hành vi bạo lực với cô giáo chủ nhiệm.