Vé xe buýt 0 đồng: Chính sách nhân văn cần cách làm hiệu quả

Lê Tuấn Phong
và 1 tác giả khác

Lê Tuấn Phong

PHƯƠNG NHI

TP.HCM đang tính đến việc miễn phí vé xe buýt cho người dân. Một chủ trương rất đáng hoan nghênh, vừa sáng tạo vừa nhân văn.

Sáng tạo vì TP không chỉ nhìn xe buýt như một dịch vụ vận tải thuần túy mà đặt nó trong logic của phúc lợi đô thị và thay đổi hành vi đi lại.

Nhân văn vì trong bối cảnh chi phí sinh hoạt còn là sức ép với nhiều gia đình, việc giảm bớt khoản chi đi lại hằng ngày cho người dân, góp phần giảm ô nhiễm môi trường là một tín hiệu tích cực, cho thấy chính quyền muốn chia sẻ gánh nặng của dân bằng một chính sách cụ thể.

Chủ trương này càng có ý nghĩa khi TP.HCM đang tổ chức lại mạng lưới vận tải công cộng để kết nối tốt hơn với metro và các phương thức đi lại khác. Nếu làm tốt, xe buýt không chỉ là phương tiện giá rẻ mà còn là mạch nối của cả hệ thống giao thông đô thị.

Tấm vé 0 đồng có thể trở thành cú hích cho một nếp sống đô thị văn minh hơn, bớt lệ thuộc hơn vào xe cá nhân. Đây không chỉ là chuyện hỗ trợ một vài nghìn đồng tiền vé, mà là cách TP gửi đi một thông điệp: giao thông công cộng phải được đặt ở vị trí xứng đáng hơn trong đời sống đô thị.

Tuy nhiên, những yếu tố nói trên mới là điều kiện thuận, chưa phải yếu tố quyết định. Nút thắt lớn nhất của xe buýt ở một đô thị như TP.HCM từ lâu không hẳn nằm ở giá vé mà ở chỗ dịch vụ có đủ nhanh, đủ đúng giờ, đủ thuận tiện và đủ an tâm hay không. Nếu đi xe buýt mà chậm, phải chờ lâu, chuyển tuyến bất tiện thì miễn phí cũng khó trở thành lựa chọn bền vững.

Điều người dân mong chờ là những chuyến xe đến đúng lúc, đi đủ nhanh, an toàn đổi tuyến đỡ mệt và không biến mỗi hành trình thành phép thử sự kiên nhẫn dưới trời mưa hay chịu cái nóng oi ả.

Vì vậy, điều quan trọng là nên xem đây như cơ hội để nâng chất lượng dịch vụ. Tuyến nào đông thì tăng chuyến, tuyến nào ít khách thì cơ cấu lại. Có thể tính đến một số tuyến dừng ít (limited stop), chạy nhanh hơn, quãng đường giữa hai trạm dài hơn vào giờ cao điểm.

Đồng thời cải thiện nhà chờ, lối đi bộ, điểm trung chuyển và kết nối chặng đầu - chặng cuối để người dân từ các khu dân cư sâu trong hẻm cũng tiếp cận được xe buýt thuận tiện hơn.

Cùng với đó, TP cũng nên đẩy mạnh việc ứng dụng mạnh hơn công nghệ số trong điều hành xe buýt. Những công cụ như GPS, dữ liệu thời gian thực hay ứng dụng báo giờ xe đến có thể giúp tổ chức mạng lưới hợp lý hơn.

Khi xe buýt trở thành trục chính của giao thông công cộng, các dịch vụ chặng đầu - chặng cuối như xe ôm công nghệ, xe điện gom khách, xe đạp công cộng có thể có thêm cơ hội việc làm và tham gia vào một hệ sinh thái vận tải hoàn chỉnh hơn.

Tài xế công nghệ không lo mất việc do xe buýt, ngược lại họ sẽ là mắt xích cộng sinh đưa khách từ ngõ nhỏ ra điểm dừng, từ khu dân cư đến ga metro hay bến trung chuyển. Một cách "chia vai" để phục vụ người dân tốt hơn.

Lợi ích của buýt 0 đồng không chỉ nằm ở chuyện đi lại rẻ hơn. Đó còn là chuyện môi trường, giảm phát thải, giảm áp lực giao thông cá nhân và nâng chất lượng sống đô thị. Một TP lớn không thể mãi đặt tương lai đi lại của mình trên hàng triệu chiếc xe máy chen chúc ngoài đường.

Miễn phí vé là một khởi đầu tốt. Nhưng điều giữ người dân ở lại với xe buýt, bỏ xe máy ở nhà mới là một lựa chọn thật sự đáng giá. Chính sách đúng là quan trọng nhưng làm cho hiệu quả, bền vững còn quan trọng hơn.

Cú hích để buýt thay đổi lớn

Chính sách miễn, giảm vé xe buýt cần được nhìn nhận không chỉ ở góc độ an sinh xã hội trước mắt mà còn là cơ hội tạo chuyển biến dài hạn trong hành vi đi lại của người dân. Đây là nhận định của PGS.TS Vũ Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu giao thông vận tải Việt Đức (Trường đại học Việt Đức), khi trao đổi về đề xuất miễn phí vé xe buýt tại TP.HCM.

Theo ông Tuấn, trong bối cảnh giá nhiên liệu biến động mạnh do tác động từ xung đột quốc tế, việc miễn phí vé xe buýt trước hết mang ý nghĩa hỗ trợ người dân, đặc biệt là các nhóm thu nhập thấp, học sinh, sinh viên và người lao động phụ thuộc vào phương tiện công cộng. Chính sách này cũng có thể thúc đẩy một bộ phận người dân đang sử dụng xe máy chuyển sang xe buýt để tiết kiệm chi phí đi lại.

Tuy nhiên, tác động quan trọng hơn nằm ở khả năng tạo "cú hích" thay đổi hành vi. Dưới góc nhìn marketing, việc miễn phí giúp hạ thấp rào cản tâm lý, khuyến khích người dân trải nghiệm xe buýt.

Từ trải nghiệm thực tế, nhận thức về phương tiện công cộng có thể thay đổi, nhất là trong bối cảnh nhiều tuyến xe buýt mới, xe buýt điện cùng các ứng dụng hỗ trợ tra cứu thông tin đã được đưa vào vận hành.

Khi đó xe buýt không còn bị xem là lựa chọn kém tiện nghi mà dần trở thành dịch vụ công cộng văn minh. Dù vậy, ông Tuấn cảnh báo việc miễn phí vé có thể làm gia tăng đột biến nhu cầu đi lại, trong khi năng lực cung ứng của hệ thống xe buýt chưa chắc đáp ứng kịp.

Do đó để tận dụng hiệu quả chính sách, TP.HCM cần chủ động rà soát, dự báo các tuyến và khung giờ có nhu cầu tăng cao, từ đó điều chỉnh tần suất, phương tiện và tổ chức vận hành phù hợp.

Việc đảm bảo trải nghiệm tích cực cho người dân, đặc biệt là những người lần đầu sử dụng xe buýt, được xem là yếu tố then chốt để thúc đẩy chuyển dịch sang giao thông công cộng một cách bền vững.