Vào trường chuyên mới chỉ là bước khởi đầu

Nhiều học sinh đã ôn luyện vài năm, gia đình tốn không ít công sức, tiền bạc cho kỳ thi năm 2027. Nay phương thức có thể thay đổi, phụ huynh lo lắng là dễ hiểu. Nhưng câu hỏi lớn hơn chuyện thi theo môn hay theo khối là: trường chuyên sẽ phát hiện và phát triển nhân tài cho tương lai ra sao?

Từ tuyển học sinh giỏi đến phát triển nhân tài

Trường chuyên đã đào tạo nhiều thế hệ học sinh xuất sắc, đạt giải quốc gia, quốc tế. Song tuyển theo từng môn từ tuổi 15 dễ thúc đẩy luyện thi sớm, coi trọng giải đề hơn khám phá sở trường. Không phải học sinh giỏi môn chuyên nào sau này cũng theo đuổi lĩnh vực ấy ở đại học. Thành tích thi cử đáng quý nhưng không phải thước đo đầy đủ của tài năng.

Nghị quyết 71-NQ/TW yêu cầu đổi mới trường chuyên, trường năng khiếu nhằm ươm tạo nhân tài quốc gia, mở rộng lớp chuyên STEM/STEAM. Đất nước cần những nhà khoa học, kỹ sư tạo ra tri thức và công nghệ mới, không chỉ người giải đề xuất sắc. 

Công nghệ ngày càng kết hợp nhiều ngành. Một kỹ sư hay nhà khoa học sự sống cần chuyên môn sâu, khả năng hợp tác và phẩm chất nhân văn để nghiên cứu, sáng tạo có trách nhiệm với con người, xã hội. Phát triển năng lực toàn diện vì thế không đối lập với phát triển tài năng chuyên sâu.

Nhiều nhà nghiên cứu dùng hình ảnh tảng băng trôi để giải thích năng lực: điểm số, kiến thức, kỹ năng là phần nổi dễ thấy; động cơ, niềm say mê khám phá, khả năng tự học và sự kiên trì nằm ở phần chìm, khó quan sát hơn. Đây chỉ là cách hình dung, không phải công thức xếp loại học sinh. Giỏi giải đề chưa đồng nghĩa với giỏi nghiên cứu; chưa đoạt giải cũng không có nghĩa thiếu tiềm năng.

Năng khiếu chuyên biệt còn cần được đánh giá đúng: học sinh có tố chất vật lý có thể giỏi quan sát, đặt giả thuyết, làm thí nghiệm; em có năng khiếu tin học có thể nổi trội về thuật toán, lập trình. Nếu bài thi mới chỉ đo năng lực chung, nguy cơ bỏ sót những thế mạnh ấy vẫn còn. Bên cạnh kỳ thi chung, nên có hình thức sát hạch phù hợp từng lĩnh vực, với tiêu chí công khai và cách chấm đáng tin cậy.

Quan trọng hơn, vào trường chuyên chỉ là bước khởi đầu. Trúng tuyển vào trường chuyên mới chỉ là bước khởi đầu, phía trước còn cả một chặng đường dài học tập, thử thách và phát triển tài năng. Điểm cao nhờ ôn luyện một môn không tự bảo đảm học tốt trong môi trường mới: học sinh còn phải thể hiện năng lực tự học, khám phá, vận dụng. 

Đánh giá và sàng lọc trong đào tạo phải giúp phân hóa, điều chỉnh hướng chuyên sâu, không đồng nghĩa loại học sinh khỏi trường. Đó cũng là trách nhiệm trước nguồn lực Nhà nước dành cho ươm tạo nhân tài.

Triết lý mới cần cách làm và lộ trình phù hợp

Dự thảo đề xuất tuyển theo ba khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội, Ngoại ngữ. Học sinh trải nghiệm trong học kỳ I lớp 10 rồi lựa chọn môn chuyên sâu; nhà trường tổ chức dự án liên môn, tăng hợp tác với đại học, viện nghiên cứu. 

Hướng tiếp cận này mở rộng cơ hội khám phá năng lực, nhưng học sinh đã bộc lộ năng khiếu nổi trội cũng cần được học sâu kịp thời, không nhất thiết phải chờ hết một học kỳ.

Có những điểm Bộ cần giải trình. Vì sao toán nâng cao hoặc ngữ văn nâng cao được tính hệ số tối thiểu 2, còn bài đánh giá năng lực đọc hiểu theo lĩnh vực hệ số 1? Những bài thi ấy đo tư duy, khả năng giải quyết vấn đề hay lại tạo ra kiểu luyện đề mới? 

Quy định toán là môn chuyên sâu bắt buộc ở khối khoa học tự nhiên, ngữ văn ở khối khoa học xã hội, cùng định hướng tổ hợp xét tuyển đại học, có đủ linh hoạt với những năng khiếu khác biệt?

Tuyển theo khối không có nghĩa học sinh phải học sâu tất cả các môn trong khối. Tuy vậy, học chương trình phổ thông, nâng cao theo khối, chuyên sâu ba môn và làm dự án vẫn có nguy cơ quá tải. Không tăng số tiết chưa chắc giảm được áp lực. Các trường cần bố trí thời gian tự học, nghỉ ngơi, hỗ trợ giáo viên hướng dẫn nghiên cứu. 

Việc đánh giá, điều chỉnh môn chuyên sâu phải minh bạch, nhằm tìm hướng phát triển phù hợp, không loại bỏ học sinh chỉ vì năng khiếu chưa bộc lộ ở một thời điểm.

Kinh nghiệm quốc tế cũng không có một cách tuyển chung. NUS High ở Singapore kết hợp kiểm tra toán, khoa học với hoạt động tuyển chọn bổ sung; tại New South Wales (Australia), kỳ tuyển vào trường trung học chọn lọc kiểm tra đọc hiểu, suy luận toán học, tư duy và viết. Điều đáng học là chọn công cụ đo đúng năng lực cần tìm, rồi tiếp tục phát triển năng lực sau tuyển sinh.

Trước mắt, cấp bách nhất là bảo vệ quyền lợi học sinh lớp 9. Phụ huynh đã đầu tư ôn luyện theo chính sách hiện hành không thể đơn giản được yêu cầu thay đổi kế hoạch trong vài tháng. 

Bộ cần công bố sớm cấu trúc, đề minh họa, thử nghiệm công cụ đánh giá, tham vấn thực chất và ấn định lộ trình đủ dài. Nên cân nhắc giữ ổn định tuyển sinh năm 2027. Nếu các trường áp dụng ở thời điểm khác nhau, phải thông báo rõ để học sinh không chịu rủi ro bởi thay đổi bất ngờ.

Đổi mới cần giúp học sinh khám phá sở trường, học sâu mà không học lệch, tiếp cận nghiên cứu và phát triển tiếp ở đại học. Xã hội cần tài năng biết kết nối tri thức, sáng tạo có trách nhiệm, không chỉ những bảng thành tích. 

Thước đo thành công không phải đã thay bao nhiêu bài thi, mà là học sinh trưởng thành thế nào sau ba năm, nhà trường tạo thêm giá trị gì và người học được đối xử công bằng ra sao trong quá trình chuyển đổi.

Đừng vì chống học lệch mà 'làm phẳng' trường chuyên

Đổi mới trường chuyên để khắc phục học lệch là cần thiết, nhưng cách tuyển sinh và đào tạo phải bảo đảm phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng lực vượt trội ở từng lĩnh vực.