Đừng vì chống học lệch mà 'làm phẳng' trường chuyên

Dự thảo Quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên đặt ra yêu cầu đổi mới nhằm khắc phục tình trạng học lệch, nhưng cách tuyển sinh và tổ chức đào tạo cần được cân nhắc để vẫn bảo đảm mục tiêu phát hiện, bồi dưỡng những học sinh có năng lực vượt trội ở từng lĩnh vực.

Học toàn diện hay đánh đồng năng lực?

Chủ trương hạn chế tình trạng học lệch, học tủ từ sớm là cần thiết. Tuy nhiên, nếu áp dụng đồng loạt phương thức thi tuyển theo khối kiến thức tổng hợp trước khi học sinh được lựa chọn môn chuyên sâu, cách làm này có thể chưa thực sự phù hợp với đặc thù đào tạo của trường chuyên.

Cần phân biệt giữa học lệch do chạy theo điểm số, thi cử với việc tập trung phát triển lĩnh vực mà học sinh thực sự có năng lực và đam mê. Một học sinh có năng khiếu đặc biệt về hóa học cần được tạo điều kiện phát triển thế mạnh ấy, thay vì phải phân tán quá nhiều thời gian để đáp ứng yêu cầu học tập chuyên sâu ở các môn khác.

Trường chuyên có vai trò phát hiện và bồi dưỡng học sinh có năng lực nổi trội trong từng lĩnh vực. Để có những học sinh đạt thành tích cao tại các kỳ thi quốc gia, Olympic quốc tế, quá trình đào tạo cần được thực hiện sớm, liên tục và có tính chuyên biệt.

Thực tế, nhiều học sinh trong các đội tuyển đã được gia đình định hướng từ bậc THCS, trải qua quá trình phát hiện và rèn luyện lâu dài của giáo viên. Nếu phải chờ đến cuối học kỳ I lớp 10 mới được lựa chọn môn chuyên sâu, liệu có bỏ lỡ một giai đoạn quan trọng trong quá trình phát triển năng lực của các em?

Phương thức tuyển sinh theo khối cũng đặt ra băn khoăn về khả năng nhận diện tài năng riêng biệt. Các bài thi đọc hiểu, đánh giá tổng hợp theo yêu cầu chương trình THCS khó có thể thay thế những bài thi chuyên có tính phân loại cao.

Học sinh nổi trội ở tin học, vật lý, hóa học hay sinh học có thể chưa thể hiện hết năng lực nếu phải phân tán thời gian ôn tập cho nhiều môn. Điều này có thể khiến kỳ tuyển sinh ưu tiên những học sinh có năng lực tương đối đồng đều, trong khi những tố chất xuất sắc ở từng lĩnh vực chưa được nhận diện đầy đủ.

Tránh lặp lại mô hình phân ban đã bỏ

Cách tổ chức tuyển sinh và đào tạo theo khối cũng gợi lại mô hình phân ban từng được triển khai trước đây. Khởi xướng từ năm 1993, chương trình học ở bậc phổ thông trung học được chia thành ba ban gồm ban tự nhiên (A), ban xã hội (C) và ban kỹ thuật (B).

Tuy nhiên, ban B đã không thành công khi triển khai. Kinh nghiệm này cho thấy những thay đổi về mô hình tổ chức đào tạo cần được cân nhắc kỹ lưỡng, trên cơ sở đánh giá đầy đủ điều kiện thực tế và khả năng đáp ứng của nhà trường.

Bên cạnh đó, việc lựa chọn môn chuyên sau học kỳ I lớp 10 cũng đặt ra những vấn đề về tổ chức và nhân sự. Sĩ số các lớp chuyên có thể biến động, gây khó khăn trong bố trí giáo viên và xây dựng chương trình. 

Những môn có ít học sinh lựa chọn có thể không đủ điều kiện mở lớp riêng, khiến các em phải học ghép hoặc thay đổi định hướng theo số đông.

Giáo dục toàn diện không có nghĩa là mọi học sinh phải dành thời gian và công sức như nhau để học chuyên sâu tất cả lĩnh vực. Kiến thức nền tảng là điều kiện cần để phát triển năng lực, nhưng đào tạo tài năng vẫn cần có trọng tâm.

Nếu đồng nhất phát triển toàn diện với việc phân bổ thời gian học tập đồng đều, chúng ta có thể vô tình thu hẹp cơ hội phát triển chuyên sâu của những học sinh có năng khiếu đặc biệt.

Đổi mới trường chuyên phải giữ được bản sắc

Thay vì thay đổi căn bản phương thức tuyển sinh, Bộ Giáo dục và Đào tạo nên tập trung khắc phục những hạn chế của mô hình hiện hành, tăng cường giáo dục nền tảng, đẩy mạnh hướng nghiệp từ sớm, đồng thời duy trì cơ chế tuyển chọn theo năng lực chuyên biệt. Học sinh cần được đánh giá cả về kiến thức nền tảng lẫn năng khiếu ở lĩnh vực dự tuyển.

Đặc biệt, nếu dự thảo dự kiến áp dụng từ năm học 2027-2028, học sinh sinh năm 2012, hiện đang học lớp 9, sẽ là lứa đầu tiên chịu tác động. Các em đã dành nhiều năm đầu tư cho môn học sở trường nhưng chỉ còn vài tháng để chuẩn bị trước một phương thức tuyển sinh mới. Bộ cần cân nhắc lộ trình chuyển tiếp hợp lý, bảo đảm quyền lợi cho học sinh và tạo đủ thời gian để giáo viên, nhà trường thích ứng.

Đổi mới trường chuyên là cần thiết, nhưng điều quan trọng là phải xác định rõ những giá trị cốt lõi cần được gìn giữ. Mục tiêu không phải tạo ra những học sinh giỏi đồng đều ở mọi môn, mà là xây dựng môi trường giáo dục có khả năng phát hiện, nuôi dưỡng và phát triển tốt nhất từng tài năng. 

Đừng vì muốn khắc phục học lệch mà vô tình làm giảm cơ hội phát triển những năng lực vượt trội vốn là giá trị riêng của trường chuyên.

Đề xuất bỏ tuyển sinh theo từng môn, trường chuyên chuyển sang ba khối

Dự thảo mới đề xuất trường THPT chuyên tuyển sinh theo ba khối thay vì từng môn, học sinh được chọn môn chuyên sâu sau học kỳ I lớp 10.