Những năm gần đây, bệnh nhân ngộ độc botulinum phải chờ thuốc giải độc từ nguồn viện trợ quốc tế do trong nước không dự trữ. Nếu quốc tế không viện trợ thì người bệnh rất khó xoay xở vì giá thuốc quá đắt, tới 8.000 USD/lọ.

Vẫn chờ đợi từ nguồn viện trợ

Lật lại những vụ ngộ độc botulinum, năm 2020 xảy ra vụ hàng chục người ngộ độc sau khi ăn pa tê chay, Việt Nam không có sẵn thuốc giải độc, WHO đã hỗ trợ khẩn cấp 10 lọ thuốc từ Thụy Sĩ để cứu chữa bệnh nhân.

Năm 2023, WHO tiếp tục hỗ trợ Việt Nam sáu lọ thuốc giải độc botulinum, được vận chuyển khẩn cấp từ Thụy Sĩ đến TP.HCM để điều trị cho ba bệnh nhân mắc bệnh hiếm gặp này.

Trước đó, nhiều loại huyết thanh kháng độc rắn cũng khan hiếm, bệnh nhân không có cơ hội được điều trị kịp thời, có trường hợp đã tử vong.

Trao đổi với Tuổi Trẻ ngày 12-3, một bác sĩ đang công tác tại khoa hồi sức tích cực một bệnh viện tuyến cuối ở TP.HCM cho biết các loại thuốc hiếm, trong đó có thuốc giải độc botulinum, đóng vai trò then chốt trong điều trị các trường hợp ngộ độc nặng, thậm chí có thể quyết định cơ hội sống của bệnh nhân.

Tuy nhiên, việc tiếp cận các loại thuốc hiếm tại Việt Nam vẫn gặp nhiều khó khăn do chưa có hệ thống dự trữ thuốc hiếm ở quy mô quốc gia. Trong nhiều trường hợp ngộ độc botulinum gần đây, Việt Nam phải nhờ đến sự hỗ trợ khẩn cấp từ quốc tế để tìm nguồn thuốc.

"Đây chỉ là giải pháp tình thế, bởi việc phụ thuộc vào nguồn viện trợ quốc tế không thể bảo đảm tính chủ động, đặc biệt trong tình huống xuất hiện nhiều ca bệnh cùng lúc", vị bác sĩ nói.

Bao giờ có trung tâm dự trữ thuốc?

Từ năm 2023, Cục Quản lý dược, Bộ Y tế cho biết đang xây dựng 3-6 trung tâm dự trữ thuốc hiếm và thuốc hạn chế nguồn cung. Số lượng thuốc dự trữ khoảng từ 15-20 loại và botulinum nằm trong danh mục này.

Nhưng đến nay, sau ba năm trung tâm dự trữ vẫn đang ở trên giấy. Đại diện Cục Quản lý dược cho hay Bộ Y tế từng bước triển khai, gắn với việc hoàn thiện các quy định về danh mục thuốc và cơ chế chi trả bảo hiểm y tế.

Theo vị này, trước mắt cần xác định rõ thuốc thuộc diện hạn chế nguồn cung, từ đó mới có cơ sở xây dựng chính sách dự trữ và hỗ trợ người bệnh. Hiện cục đang sửa thông tư 26 liên quan đến quản lý thuốc hạn chế nguồn cung.

"Bước đầu tiên trong quá trình xây dựng cơ chế dự trữ là xác định danh mục các thuốc bị hạn chế nguồn cung. Trên cơ sở đó, các cơ quan liên quan xem xét vấn đề kinh phí và cơ chế chi trả của bảo hiểm y tế. Danh mục này cũng gắn với việc ban hành quy định về bệnh hiếm.

Theo kế hoạch, trong năm nay Cục Quản lý khám chữa bệnh sẽ ban hành thông tư liên quan đến bệnh hiếm, các chính sách hỗ trợ của Nhà nước trong việc bảo đảm nguồn cung thuốc điều trị", đại diện Cục Quản lý dược nói.

Cũng theo vị này, hiện nay các loại thuốc chống độc, thuốc hiếm thường được sử dụng trong những tình huống cấp cứu như ngộ độc nặng hay rắn cắn, chủ yếu giao cho bệnh viện tuyến cuối. 

Bệnh viện chủ động đề xuất danh mục thuốc cần dự trữ, đặc biệt là thuốc liên quan đến các tình huống cấp cứu ít gặp nhưng nguy cơ cao như ngộ độc botulinum hay rắn cắn. Tuy nhiên thực tế khi có ca ngộ độc, bệnh nhân vẫn phải chờ nguồn thuốc viện trợ.

Nhu cầu cấp thiết nhưng tại sao vẫn chậm?

Ở phía Nam, Bệnh viện Chợ Rẫy là đơn vị được đề xuất đặt trung tâm dự trữ thuốc hiếm khu vực, ông Phạm Thanh Việt - Phó giám đốc phụ trách quản lý điều hành bệnh viện - cho biết đã nhiều lần gửi văn bản đề xuất Bộ Y tế tìm nguồn thuốc hiếm từ các tổ chức quốc tế để kịp thời điều trị cho bệnh nhân ngộ độc nặng.

Nguyên nhân khan hiếm thuốc giải độc không chỉ nằm ở khâu quản lý mà còn xuất phát từ chính đặc thù kinh tế của loại dược phẩm này vì có giá rất cao do quy trình nghiên cứu, sản xuất phức tạp và nhu cầu sử dụng thấp.

"Điều này tạo ra rủi ro tài chính lớn cho cơ sở y tế nếu tự dự trữ. Thuốc có hạn sử dụng nhưng trên thực tế rất ít khi được dùng đến. Khi quá hạn, toàn bộ số thuốc buộc phải tiêu hủy, dẫn đến tổn thất kinh tế đáng kể. Chi phí khấu hao vì vậy cực kỳ cao, bởi tỉ lệ thuốc phải hủy do hết hạn thường lớn hơn nhiều so với tỉ lệ sử dụng thực tế", bác sĩ Việt phân tích.

Việc Bộ Y tế đề xuất lập 3-6 trung tâm dự trữ gần 20 loại thuốc hiếm được kỳ vọng đóng vai trò như những "kho dự trữ chiến lược", sẵn sàng cung cấp thuốc cho các bệnh viện khi xảy ra ngộ độc nặng hoặc các bệnh hiếm cần điều trị khẩn cấp. Tuy nhiên đến nay trung tâm dự trữ thuốc hiếm vẫn chưa được triển khai, nhiều bệnh viện bị động khi xảy ra các ca ngộ độc hiếm.

Trao đổi thêm với Tuổi Trẻ, một chuyên gia đang tham mưu xây dựng trung tâm dự trữ thuốc hiếm cho hay việc xây dựng cơ chế dự trữ thuốc hiếm gặp nhiều khó khăn bởi đặc thù của nhóm thuốc này.

"Có bệnh nhân thì thiếu nhưng cũng có lúc không có nhu cầu sử dụng. Trong khi theo quy định thì phải đảm bảo không để thất thoát, lãng phí", vị này nói.

Đây là bài toán khó đối với cơ quan quản lý. Thuốc hiếm chỉ được dùng khi có bệnh nhân cần điều trị. Nếu dự trữ nhưng không phát sinh ca bệnh trong thời gian thuốc còn hạn sử dụng thì thuốc sẽ hết hạn và buộc phải tiêu hủy. "Có khi vừa hủy xong thì lại xuất hiện ca bệnh cần thuốc. Đây là tình huống rất khó xử lý", vị này chia sẻ.

Ngoài vấn đề pháp lý liên quan đến trách nhiệm khi tiêu hủy thuốc hết hạn, việc thành lập trung tâm dự trữ cũng gặp khó khăn về tổ chức và hạ tầng. Nhiều loại thuốc hiếm đòi hỏi điều kiện bảo quản nghiêm ngặt như kho lạnh sâu, hệ thống kiểm soát nhiệt độ và an toàn đặc biệt.

Hiện nay, trong những tình huống khẩn cấp, giải pháp chủ yếu vẫn là xử lý theo từng trường hợp cụ thể, thông qua điều phối trong nước hoặc nhờ hỗ trợ quốc tế.

Trong khi chờ các trung tâm dự trữ thuốc hiếm trên cả nước được hình thành, tại TP.HCM đã bắt đầu cấp phép nhập khẩu thuốc đáp ứng nhu cầu điều trị đặc biệt, giải quyết vấn đề khó khăn trong nhập khẩu thuốc hiếm, thuốc dùng trường hợp khẩn cấp.

Theo bác sĩ, cơ chế này giúp rút ngắn đáng kể thời gian tìm thuốc, tránh tình trạng mỗi bệnh viện phải tự xoay xở tìm nguồn trong khi thuốc có thể đang có sẵn tại một cơ sở khác.

Tuy nhiên về lâu dài vẫn cần sớm xây dựng hệ thống dự trữ thuốc hiếm ở cấp quốc gia, với cơ chế vận hành rõ ràng và nguồn kinh phí ổn định, nhằm bảo đảm khả năng ứng phó kịp thời với các ca bệnh nguy hiểm.

Bộ Y tế cần đóng vai trò điều phối trung tâm, chủ động xây dựng và vận hành hệ thống dự trữ thay vì để các bệnh viện tự xoay xở mỗi khi phát sinh ca bệnh.

Bệnh nhi tại Đà Nẵng được cứu sống nhờ thuốc viện trợ

Từ vụ ba trẻ tại Đà Nẵng bị ngộ độc sau khi ăn cá ủ chua phải chạy đua thời gian để đưa thuốc giải độc botulinum từ nước ngoài về điều trị, TS Trần Đình Vinh, Giám đốc Bệnh viện Phụ sản - Nhi Đà Nẵng, cho biết bệnh viện tiếp nhận thông tin ba trẻ bị ngộ độc sau khi ăn cá ủ chua, khi nhập viện các cháu đều trong tình trạng rất nặng, hai trường hợp suy hô hấp, yếu tứ chi, một cháu phải thở máy.

Theo ông Vinh, về năng lực hồi sức cấp cứu bệnh viện có thể đáp ứng đầy đủ, tuy nhiên yếu tố quyết định trong điều trị ngộ độc botulinum là thuốc giải độc đặc hiệu. Thuốc giải độc botulinum sau đó được WHO vận chuyển từ Thụy Sĩ về sân bay ở Hà Nội rồi chuyển gấp vào Đà Nẵng trong tối 11-3.

Khoảng 21h cùng ngày, hai bệnh nhi được truyền thuốc. Đến sáng 12-3, các cháu đã có cải thiện, tri giác tốt hơn, gọi đã biết và thực hiện được một số y lệnh; bệnh viện tiếp tục theo dõi và điều trị tích cực trong thời gian tới.

Bác sĩ Nguyễn Thị Phúc, đại diện WHO tại Việt Nam, cho biết ngay khi nhận được đề nghị chính thức từ Sở Y tế Đà Nẵng, WHO đã kích hoạt cơ chế hỗ trợ khẩn cấp.

Theo WHO, Việt Nam từng ghi nhận các ca ngộ độc botulinum, về lâu dài cần xem xét xây dựng cơ chế dự trữ thuốc giải độc trong nước để chủ động ứng phó khi có ca bệnh tương tự thay vì phụ thuộc vào việc vận chuyển khẩn cấp từ nước ngoài.

Từ các vụ ngộ độc botulinum: Mong Bộ Y tế sớm có giải pháp dự trữ thuốc hiếm

Ngành y tế TP.HCM mong Bộ Y tế sớm có giải pháp dự trữ thuốc hiếm cho những trường hợp cấp cứu tối khẩn cấp không có thuốc thay thế như ngộ độc botulinum.