Luật sư Hoàng Hà (Đoàn luật sư TP.HCM) chia sẻ với Tuổi Trẻ có một nghịch lý nhức nhối của báo chí trên nền tảng số hiện nay. 

Cơ quan báo chí đầu tư rất lớn cho cơ sở vật chất, phải chi trả lương và nhuận bút cho phóng viên, quay phim, biên tập viên, kỹ thuật, pháp lý, kiểm chứng nguồn tin, đi hiện trường, chịu trách nhiệm xuất bản và chịu rủi ro nghề nghiệp.

Song khi bài vừa đăng, clip vừa phát, ảnh vừa lên thì nhiều trang mạng xã hội và nền tảng lậu lập tức lấy lại, cắt logo, đổi tiêu đề, gắn phụ đề, đọc lại bằng AI hoặc đăng nguyên văn để kéo tương tác. Báo chí chính thống tốn chi phí sản xuất, còn bên vi phạm hưởng lưu lượng truy cập và doanh thu quảng cáo.

Mức độ vi phạm nghiêm trọng

Theo luật sư Hà, mức độ ảnh hưởng của hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ với báo chí không hề thấp hơn các vụ xâm phạm bản quyền trong âm nhạc, phim ảnh hay phần mềm. Thậm chí có mặt còn nghiêm trọng hơn, vì tác phẩm báo chí gắn với thông tin thời sự, tốc độ khai thác rất ngắn.

Một bài điều tra, một video độc quyền, một bức ảnh hiện trường có giá trị cao nhất trong vài giờ đầu. Nếu bị lấy cắp ngay thời điểm đó thì cơ quan báo chí mất lượng truy cập, mất doanh thu quảng cáo, mất lợi thế độc quyền và mất cả động lực đầu tư cho báo chí chất lượng. Người vi phạm gần như không chịu chi phí kiểm chứng, không chịu trách nhiệm biên tập, nhưng lại hưởng lợi từ sản phẩm đã được người khác làm ra.

Ông Hà cho rằng tác phẩm báo chí đều là đối tượng được bảo hộ theo Luật Sở hữu trí tuệ. Luật Báo chí 2016 cũng xác định tác phẩm báo chí là sản phẩm sáng tạo của nhà báo.

Việc lấy lại nội dung báo chí để khai thác trên mạng mà không được phép không chỉ là hành vi thiếu đạo đức truyền thông mà còn có thể là xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan.

Các dạng vi phạm hiện nay khá đa dạng. Phổ biến nhất là giữ gần như toàn bộ nội dung rồi đăng lên website hoặc fanpage khác để lấy lượt xem.

Ngoài ra còn cắt nguồn, xóa logo, thay chú thích hoặc dùng minh họa cho nội dung khác; đăng lên lại YouTube, Facebook, TikTok; thậm chí chia thành nhiều đoạn ngắn để tối ưu lượt xem; hoặc "xào nấu" bài báo nhưng vẫn dựa vào thông tin, cấu trúc và công sức khai thác của báo gốc…

"Nguy hiểm ở chỗ các hành vi này thường được tổ chức theo mô hình kiếm tiền. Họ không cần làm báo. Không cần phóng viên. Không cần chịu trách nhiệm trước nguồn tin, nhân vật và pháp luật báo chí. Họ chỉ cần theo dõi báo chính thống, lấy nội dung nhanh, tối ưu thuật toán, gắn quảng cáo và thu tiền từ lưu lượng truy cập. - ông Hà nói - Đây chính là hành vi ăn cắp tài nguyên báo chí dưới vỏ bọc chia sẻ thông tin".

Kiếm tiền trên sự phẫn nộ và tò mò đám đông

Không chỉ báo chí là bên bị thiệt hại trong "nền kinh tế xào content" hiện nay. Những nghệ sĩ/nhân vật xuất hiện trong các bài báo, video gốc cũng đang trở thành nạn nhân trực tiếp của guồng máy câu view bằng drama trên mạng xã hội.

Chỉ cần một bài phỏng vấn, một phát ngôn ở họp báo hay một đoạn clip vài chục giây, hàng loạt kênh TikTok, YouTube, Facebook có thể lập tức "chế biến" lại thành video mang màu sắc tiêu cực: thêm nhạc căng thẳng, cắt bỏ ngữ cảnh, giật tiêu đề kiểu "lộ thái độ thật", "đá xéo", "bị tẩy chay", "mâu thuẫn ngầm"… để kích thích tranh cãi.

"Ức chế, bất lực và cay đắng" là những từ mà ca sĩ Lệ Quyên miêu tả về cảm giác của cô khi nghe hay xem được các video "xào nấu" về mình, đỉnh điểm là các video nói cô bị lừa tình lừa tiền. Lệ Quyên nói với Tuổi Trẻ: "Vì sao những người không quen biết, cũng không thù oán gì lại có thể dựng nên những video nội dung cay độc với mình như vậy".

Còn ông Hoàng Tuấn - Giám đốc HT Production - kể trong một lần sản xuất MV cho Đan Trường, ông có chia sẻ với báo chí chi tiết đoàn phim chuẩn bị trang phục đôi cho Trường và bạn diễn theo yêu cầu của đạo diễn.

Nhưng sau đó đã xuất hiện khắp các nền tảng thông tin "giật gân", thêu dệt về một mối quan hệ tình cảm của Đan Trường, làm ảnh hưởng rất lớn đến đời sống và tinh thần của nghệ sĩ. Dù sau đó đã "báo cáo" đến các nền tảng, nhưng nó đã được "xào" từ kênh này tới kênh khác.

Theo ông Tuấn, điều đáng nói câu chuyện này đều bắt đầu từ nguồn tin báo chí chính thống - nơi phóng viên phải bỏ công sức xác minh, tác nghiệp và chịu trách nhiệm pháp lý cho từng thông tin.

Sau khi bị "xào" lại, thông tin không còn giữ nguyên bản chất ban đầu mà bị đẩy thành drama để phục vụ thuật toán mạng xã hội. Hệ quả là báo chí mất lượt đọc và doanh thu, còn nghệ sĩ thì hứng chịu làn sóng công kích, hiểu lầm hoặc tẩy chay dựa trên những nội dung méo mó.

Ông Ngọc Quang - Giám đốc truyền thông Công ty Moonlight Media - nhận xét "nhiều kênh hiện nay không còn tự sản xuất thông tin. Họ chỉ đi săn drama từ lấy thông tin trên báo chí rồi chế biến lại theo hướng cực đoan hơn. Cái họ kiếm tiền không phải thông tin, mà là sự phẫn nộ và tò mò của đám đông".

Vì vậy không còn đơn thuần là chuyện "lấy bài báo không xin phép" mà đang trở thành một mặt trận lớn hơn - đó là bảo vệ công sức sáng tạo, tính xác thực của thông tin và cả danh dự của những người bị biến thành "nguyên liệu content" trên Internet.

Không phải khoảng trống, nhưng…

Luật sư Hoàng Hà nhìn nhận công điện 38 và các động thái gần đây của cơ quan chức năng cho thấy khi hành vi xâm phạm bản quyền được thực hiện có tổ chức, có quy mô thương mại, có doanh thu và gây thiệt hại cho chủ thể quyền thì nó đã có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự.

Hiện Nhà nước đang chuyển từ tư duy gỡ bỏ nội dung vi phạm sang triệt phá mô hình vi phạm. Nghĩa là không chỉ xử lý link, bài đăng, clip re-up mà còn truy đến người điều hành, tài khoản quảng cáo, dòng tiền, máy chủ, tên miền, hệ thống phân phối và người hưởng lợi thật sự phía sau.

"Khi đã nhìn hành vi xâm phạm bản quyền như một mô hình kiếm tiền bất hợp pháp thì công cụ hình sự sẽ được áp dụng nếu đủ căn cứ", ông nói.

Theo ông Hà: "Với các cơ quan báo chí nói riêng cũng như những những đơn vị sản xuất nội dung, đây là thời điểm cần chủ động hơn trong việc bảo vệ tài sản trí tuệ của mình. Không chỉ gửi yêu cầu gỡ bỏ mà phải lưu chứng cứ, thống kê thiệt hại, xác định doanh thu bất chính, yêu cầu bồi thường; và trong những vụ có tính tổ chức, có dòng tiền, có tái phạm, cần mạnh dạn đề nghị cơ quan chức năng xem xét trách nhiệm hình sự".

Ca sĩ Lệ Quyên "mong Nhà nước có những quy định rõ ràng hơn, luật lệ nghiêm ngặt hơn để nghệ sĩ nói riêng và người dân nói chung được bảo vệ; để bản quyền được tôn trọng đúng mực". Đồng tình, ca sĩ Phương Thanh hy vọng "Nhà nước cần mạnh tay hơn với những vi phạm bản quyền, trong đó có các nội dung "lấy nguồn" từ báo chí".

Chấm dứt 'văn hóa xài chùa'

Hàng loạt vụ án xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan vừa bị Bộ Công an khởi tố không chỉ gây chấn động giới giải trí mà còn đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong cách Việt Nam nhìn nhận câu chuyện bản quyền.