Cùng với đợt truy quét các website phim lậu, nhạc lậu, game lậu, nền tảng vi phạm bản quyền có lượng truy cập lớn, Cơ quan cảnh sát điều tra Bộ Công an cũng khởi tố nhiều vụ án liên quan, trong đó có những cái tên quen như BH Media, Lululola Entertainment, Mây Sài Gòn, 1900 Group, Giọng ca để đời... thu hút sự chú ý lớn của dư luận.

Đây là những động thái mạnh tay nhất từ trước tới nay, cho thấy vấn đề bản quyền đang bước vào giai đoạn mới.

Không ai có thể đứng trên pháp luật

Nhà sản xuất Trinh Hoan (HKFilm) chia sẻ việc xâm phạm bản quyền nội dung, trong đó có phim ảnh, trên không gian mạng hiện nay diễn ra rất phổ biến và có tổ chức, gây ảnh hưởng trực tiếp đến các đơn vị sản xuất và phát hành. Không chỉ bị tuồn lên các website lậu, còn cả hành vi quay lén trong rạp, livestream trái phép trên các nền tảng mạng xã hội.

Dù các nhà phát hành có các bộ phận chuyên trách để quét và phát hiện nội dung lậu song việc gỡ bỏ chỉ là giải pháp tình thế, chưa mang tính răn đe triệt để.

Theo ông, sở dĩ những web lậu/nền tảng lậu nói chung có đất sống là vì có một bộ phận khán giả không có thói quen trả phí để thưởng thức nội dung gốc mà chờ đợi các bản lậu trên mạng để xem miễn phí.

"Vi phạm bản quyền không chỉ gây thiệt hại về kinh tế, mà còn bóp méo hành vi tiêu dùng và ảnh hưởng tới trải nghiệm thưởng thức tác phẩm - đại diện HKFilm nói - Quan trọng hơn, điều đó tạo ra một thị trường thiếu minh bạch và bảo hộ bản quyền kém khiến các đối tác nước ngoài e dè trong việc hợp tác và đưa sản phẩm vào Việt Nam".

Đại diện HKFilm nói thêm việc chuyển từ xử phạt hành chính là chính sang truy cứu trách nhiệm hình sự là thay đổi mang tính bước ngoặt mà ông "rất ủng hộ", cho thấy "không ai có thể đứng trên pháp luật và các hành vi xâm phạm tài sản trí tuệ sẽ bị trừng phạt nghiêm khắc".

Đây không chỉ là một "đòn mạnh" giáng vào những cá nhân/tổ chức vi phạm mà còn cả ý thức người dùng, khiến họ trưởng thành hơn, văn minh hơn trong bối cảnh Việt Nam đang thực hiện chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.

"Có trên mạng" không đồng nghĩa "được quyền dùng"

Những năm gần đây, có nhiều mô hình kinh doanh tại Việt Nam phát triển dựa nhiều vào âm nhạc. Nhiều trong số đó vẫn nghĩ: "Cover vài bài cho vui thôi, cần gì xin phép". 

Chúng ta cũng có một thế hệ nhà sáng tạo nội dung (creator) lớn lên cùng TikTok, YouTube Shorts, CapCut template, fancam hay meme culture... Trong số đó, không ít người quen với tư duy cái gì xuất hiện trên Internet thì có thể "mượn tạm" để sáng tạo nội dung.

Tuy nhiên ranh giới giữa "cho vui", "mượn tạm" và "khai thác thương mại" đang ngày càng hẹp, đặc biệt khi nền kinh tế nội dung số phát triển mạnh. Khi một video dùng nhạc giúp bán được hàng, hút quảng cáo hoặc tạo doanh thu nền tảng, câu hỏi về việc chia sẻ lợi ích cho chủ sở hữu âm nhạc gần như chắc chắn sẽ xuất hiện.

Ông Châu Lê - CEO Bamboo Artist Agency - cho biết có nhiều người vi phạm thật sự không nghĩ mình đang vi phạm, bởi lẽ "có trên mạng" không đồng nghĩa "được quyền dùng".

Ông diễn giải, văn hóa Internet vận hành theo logic "chia sẻ", trong khi luật bản quyền vận hành theo logic "sở hữu". Một ca khúc có thể liên quan nhiều lớp quyền khác nhau: quyền tác giả của nhạc sĩ, quyền bản ghi âm, quyền biểu diễn của ca sĩ, quyền khai thác thương mại của công ty nắm giữ nội dung... Có khi chỉ xin phép miệng tác giả chưa chắc đã đủ.

Bài học nhãn tiền từ BH Media, Mây Sài Gòn, Lululola, 1900 Group, Giọng ca để đời... cho thấy đây là vấn đề khai thác thương mại tài sản trí tuệ với doanh thu từ bán vé, tài trợ, quảng cáo YouTube và các nền tảng số.

Chẳng hạn trường hợp của Mây Sài Gòn, bản tin thời sự phát trên VTV1 tối 16-5 dẫn kết luận điều tra cho thấy dù đã xin phép để tổ chức biểu diễn nhưng công ty này lại ghi âm, ghi hình lại, chỉnh sửa, sao chép thành nhiều tác phẩm âm nhạc khác nhau rồi thông qua BH Media đăng tải lên YouTube mà không xin phép tác giả. Có nghĩa sự hiểu về bản quyền ở đây chưa đầy đủ.

Chính Nguyễn Trung Trường Huy - một trong hai đại diện của Mây Sài Gòn - thừa nhận trước khi làm lĩnh vực này, anh cũng rất "mơ hồ". Sự mơ hồ này khiến công ty phải trả giá "đắt".

Vụ việc "gióng" một hồi chuông cảnh tỉnh cho toàn ngành giải trí. Thời "xài chùa" nội dung của người khác để tạo nội dung, thu hút khán giả và kiếm tiền mà không hoàn tất nghĩa vụ bản quyền đang dần khép lại. Nó là lời nhắc nhở: Các đơn vị tổ chức liveshow, sản xuất nội dung và vận hành hệ thống giải trí số phải rà soát lại toàn bộ hồ sơ pháp lý để không xâm phạm bản quyền.

Quyền sở hữu trí tuệ sang giai đoạn mới

Nói với Tuổi Trẻ, luật sư Phan Vũ Tuấn - Trưởng Văn phòng luật sư Phan Law Vietnam - cho rằng công điện 38 của Thủ tướng cùng loạt vụ việc liên quan đến lĩnh vực âm nhạc, nội dung số bị khởi tố trong thời gian gần đây cho thấy "câu chuyện bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đã bước sang một giai đoạn nghiêm khắc và thực chất hơn".

"Thông điệp mà cơ quan quản lý nhà nước đang phát đi là rất rõ ràng: Quyền sở hữu trí tuệ là một loại tài sản hợp pháp và sẽ được bảo vệ bằng các cơ chế pháp lý tương ứng, bao gồm cả chế tài hành chính, dân sự và hình sự", ông nhận định.

Nếu trước đây các hành vi như re-up tác phẩm, cắt ghép bản ghi âm, tổ chức biểu diễn cover không xin phép hoặc sử dụng nhạc nền trong chương trình, video mà chưa được chấp thuận khá phổ biến, khó kiểm soát và khó xử lý triệt để.

Song theo ông, bối cảnh hiện nay đã thay đổi đáng kể ở nhiều phương diện. Ngoài nhận thức và ý thức bảo vệ quyền của các chủ thể sở hữu trí tuệ đã thay đổi rõ rệt thì khả năng phát hiện và truy vết hành vi xâm phạm hiện nay hiệu quả hơn nhiều nhờ sự phát triển của công nghệ và hệ thống quản lý dữ liệu trên các nền tảng số.

Các nền tảng như YouTube, TikTok hay Facebook đều đã áp dụng cơ chế nhận diện nội dung, lưu trữ dữ liệu khai thác và đối soát bản quyền tương đối chặt chẽ. Hành vi sử dụng trái phép tác phẩm, kể cả dưới các hình thức chỉnh sửa, biến tấu, không còn dễ dàng bị che giấu như trước.

Đáng nói, mức độ xử lý pháp lý đã nghiêm khắc hơn nhiều. Nguy cơ bị xử lý hình sự là hoàn toàn có thể xảy ra nếu hành vi xâm phạm có quy mô thương mại, thu lợi bất chính hoặc gây thiệt hại lớn.

Ông Tuấn cũng lưu ý thêm, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực giải trí và nội dung số cần nhìn nhận vấn đề bản quyền như một nội dung của quản trị rủi ro pháp lý. Bởi thiệt hại phát sinh từ hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không còn chỉ dừng lại ở tiền phạt hay nghĩa vụ bồi thường, mà còn cả nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín thương hiệu, quan hệ với đối tác, khả năng khai thác trên nền tảng số, thậm chí là trách nhiệm hình sự đối với cá nhân và tổ chức có liên quan.

Theo ông, về lâu dài, ngành công nghiệp sáng tạo chỉ có thể phát triển bền vững khi được xây dựng trên nền tảng tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ. Không một chủ thể nào sẵn sàng đầu tư nghiêm túc cho hoạt động sáng tạo nếu thành quả của họ có thể bị khai thác trái phép mà không được bảo vệ hiệu quả.

"Để nền công nghiệp văn hóa Việt Nam phát triển đúng hướng, tư duy "xài chùa" đối với tài sản trí tuệ cần phải được chấm dứt", ông khẳng định.

Trên VTV1 tối 16-5, thượng tá Lê Thành Quân - Phó trưởng Phòng 3 Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (Bộ Công an) - cho biết "sẽ đấu tranh quyết liệt, không có vùng cấm, không có ngoại lệ với tất cả hành vi vi phạm trong thời đại không gian mạng bùng nổ phát triển như thế này".

Bảo vệ bản quyền: Sử dụng bài hát trên YouTube, TikTok khác gì với biểu diễn trên sân khấu?

Vụ ca sĩ bolero Quang Lập cùng chủ các công ty BH Media, Lululola, Mây Sài Gòn… bị khởi tố để điều tra hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan đang thu hút sự quan tâm lớn trong giới giải trí và cộng đồng sáng tạo nội dung số.