Anh chi hàng ngàn USD để được hướng dẫn viên đưa đi hái rau, chăn vịt, cưỡi trâu… Sau đó anh rủ bạn cùng quay lại Việt Nam lần nữa, ở một ngôi làng khác. Làng quê Việt đã bước ra thế giới theo cách đó.

Theo Cục Du lịch quốc gia Việt Nam, khoảng 300 làng, bản, thôn, xóm đang có hoạt động du lịch cộng đồng với hơn 5.000 homestay. Mô hình du lịch cộng đồng trở thành một trong những loại hình phát triển nhanh nhất tại Việt Nam.

Từ năm 2022-2025 có năm ngôi làng của Việt Nam được xướng tên giải thưởng Làng du lịch tốt nhất thế giới. Trong đó Thái Hải (xã Tân Cương, Thái Nguyên) được vinh danh năm 2022; Tân Hóa (xã Kim Phú, Quảng Trị) năm 2023; Trà Quế (Hội An, Quảng Nam) năm 2024; Lô Lô Chải (xã Đồng Văn, Tuyên Quang) và Quỳnh Sơn (xã Bắc Sơn, Lạng Sơn) năm 2025.

Những người nông dân ở đây, ngay cả trong giấc mơ xa xỉ nhất có lẽ cũng khó hình dung một ngày, chính những bữa cơm gia đình, những nếp sinh hoạt và bản sắc văn hóa quen thuộc lại trở thành sản phẩm du lịch được định giá bằng USD.

Những người kể chuyện

"Cộc… cộc… cộc…", thứ âm thanh trầm đục, vang động phát ra từ chiếc mõ bằng gỗ, có tuổi đời bằng tuổi làng ở Thái Hải (Thái Nguyên). Chị Lê Thị Nga (phó làng Thái Hải) tay gõ mõ, miệng nở nụ cười chào du khách: "Tiếng mõ này thay cho tiếng báo khách quý, khách vàng, khách bạc về làng".

Dọc con đường rợp bóng cây xanh, bản làng hiện ra với ngôi nhà di sản giữa trung tâm làng. Nhà sàn ở bản đều 60-70 năm tuổi, kèo, cột vẫn vững chãi, là nơi những gia đình bốn thế hệ của người Tày sinh sống.

"20 năm trước nơi đây chỉ là vùng đất trống, đồi trọc. Bà Nguyễn Thanh Hải, nay là trưởng làng, thấy người dân phá nhà sàn, xây nhà gạch, trẻ nhỏ không biết hát Then, đàn Tính, bà lo thế hệ sau quên bản sắc dân tộc nên đã mua 30 ngôi nhà sàn ở vùng An Toàn khu Định Hóa về dựng làng, lập bản. Những căn nhà này được phục dựng nguyên bản, mang kiến trúc đặc trưng của người Tày", chị Nga cho biết.

Ở Thái Hải, bà con gìn giữ nét văn hóa của dân tộc từ việc duy trì nghề truyền thống làm chè, làm thuốc nam, hát Then, đàn Tính đến cái mõ, bếp lửa giữa nhà. Nhưng nếu chỉ có vậy có lẽ chưa đủ thuyết phục để Thái Hải được xướng lên trong buổi trao giải Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2022, là ngôi làng du lịch đầu tiên của Việt Nam giành được danh hiệu này.

Sự khác biệt của Thái Hải là nguyên tắc ăn chung nồi, tiêu chung túi tiền. Làng hiện có khoảng 200 người, họ đều mặc chung bộ áo chàm truyền thống của người Tày.

Mỗi người được tự chọn một công việc phù hợp với khả năng nhất. Nhà làm chè, nhà gìn giữ cây thuốc nam, nhà nuôi ong, làm bánh truyền thống, có người lại có nhiệm vụ bán hàng, người đón khách. Toàn bộ tiền thu được nộp về quỹ chung của làng. Từ quỹ đó lo cho cả làng.

Juliana Alves Noronha, nữ du khách Brazil có hai tuần sinh sống tại Thái Hải, cho biết cô từng tự hỏi nơi này có thật trên thế giới không? Khi đến đây và chứng kiến cả làng sinh hoạt chung, Juliana choáng ngợp: "200 người ở đây như một gia đình lớn, họ chung sống với nhau và khiến tôi hay những du khách khác đến đây cảm thấy như mình cũng là một thành viên trong gia đình đó.

Từ Thái Hải với cách làm du lịch cộng đồng đậm bản sắc, Việt Nam có thêm bốn ngôi làng khác được vinh danh lần lượt qua các năm: Tân Hóa, Trà Quế, Lô Lô Chải và Quỳnh Sơn.

Theo ông Phạm Hà - CEO Lux Group - trong du lịch làng chính con người là giá trị cao cấp nhất: "Ba yếu tố cốt lõi để phát triển du lịch làng bao gồm: tính nguyên bản, không dàn dựng, không "diễn cho khách xem"; văn hóa sống, đời sống diễn ra tự nhiên mỗi ngày; con người, sự chân thành và tự hào bản sắc.

Vượt qua nhiều điểm đến trên thế giới, những ngôi làng này gây ấn tượng nhờ chính người dân bản địa - những người gìn giữ văn hóa, kiến tạo trải nghiệm và kể câu chuyện riêng của mình".

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Châu Á - CEO Oxalis - cũng nhận định người dân đóng vai trò quyết định tính bản sắc của điểm đến: "Khi xây dựng các tuyến du lịch mạo hiểm tại Tân Hóa, Oxalis luôn đặt tiêu chí có sự tham gia của cộng đồng địa phương lên hàng đầu". Tại Tân Hóa, ngôi làng được mệnh danh là "rốn lũ", theo ông Á, "đã có bước chuyển mình ngoạn mục".

Sau cơn lũ lịch sử năm 2010 nhấn chìm mọi nhà cửa, người dân Tân Hóa như bị đẩy đến đường cùng, họ buộc phải sáng tạo. Từ đó nhà nổi ra đời, hình thành mô hình "làng du lịch thích ứng thời tiết".

Mô hình này dần mở ra hướng đi mới khi Oxalis phát triển các tour khám phá hang động Tú Làn. Những ngôi nhà nổi được mở rộng công năng, trở thành điểm lưu trú độc đáo cho du khách. Ban đầu là Tú Làn Lodge, sau đó là hàng loạt các homestay đạt chuẩn.

Xu hướng khách Tây đến Việt Nam du lịch thích trải nghiệm tour nông thôn ngày càng nhiều. Ở Trà Quế (Hội An), Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2024, việc trồng rau cũng trở thành một sản phẩm du lịch độc bản, tùy trải nghiệm mà du khách cần trả vài chục đến vài trăm USD để hóa thân thành nông dân Trà Quế.

Bên những luống rau xanh mát đều tăm tắp, ông Mai Bạn - nông dân làng rau Trà Quế - thích thú quan sát những vị khách nước ngoài còn lúng túng học cách cầm cuốc: "Tôi được gặp gỡ nhiều vị khách, thấy họ đầy tò mò làm theo công việc mà mình vẫn làm hằng ngày. Làm du lịch, chúng tôi chỉ sống như cách mình vẫn sống và trở thành những người kể chuyện".

Hạnh phúc từ bản làng

Không phải đến khi UN Tourism vinh danh là "Làng du lịch tốt nhất" vào cuối năm 2024, làng rau Trà Quế mới "bước ra ánh sáng". Từ đầu những năm 2000, nơi đây đã là một trong những điểm du lịch nông nghiệp - nông thôn sớm nhất của địa phương.

Nhưng danh hiệu quốc tế là cú hích, đưa Trà Quế bước vào giai đoạn tăng trưởng mạnh. Tính riêng năm 2025 làng rau đón khoảng 40.000 lượt khách, phần lớn là khách nước ngoài. Trong hành trình xuyên Việt vào tháng 2-2025, hai triệu phú Mỹ Eff Grinspoon và Jon Thomas Foley cũng lựa chọn dừng chân tại đây để trải nghiệm trồng rau, cuốc đất, chăm gia súc dù họ thuộc nhóm khách chi tiêu cao.

Sự phát triển của du lịch tại Trà Quế kéo theo những thay đổi rõ nét trong cộng đồng. Nhiều người trẻ chọn ở lại làng, vừa canh tác vừa tham gia làm du lịch. Tương tự, Tân Hóa cũng ghi nhận những chuyển biến tích cực. Năm 2014, thu nhập bình quân khoảng 4,8 triệu đồng/người/năm, đến năm 2024 tăng lên 36-42 triệu đồng/người/năm.

Những người đàn ông ở Tân Hóa trước đây chỉ biết sống dựa vào việc săn bắn, đánh bắt cá, cưa gỗ hay phá rừng… nay trở thành những người bảo vệ từng bờ cây, ngọn cỏ, nhặt từng cọng rác vương vãi trên đường mòn mà người dân hay khách du lịch đi qua.

Anh Sìn Dỉ Gai, trưởng thôn Lô Lô Chải (Tuyên Quang), dù sinh ra và lớn lên tại chính mảnh đất Lô Lô Chải, là người Lô Lô, anh từng không nhận ra hết những giá trị đặc biệt của quê hương.

Trên cao nguyên đá Đồng Văn, Lô Lô Chải từng là một thôn nghèo với sinh kế gắn chặt vào nương ngô và chăn nuôi quy mô nhỏ, tỉ lệ hộ nghèo những năm 2010 chiếm hơn 90%: "Thời đó người Lô Lô chỉ nghĩ làm sao cho đủ ăn, đủ sống qua ngày. Chứ ai ngờ chính văn hóa mình đang duy trì lại là điểm khác biệt để làm du lịch".

Năm 2011, từ chia sẻ của một cán bộ Đại sứ quán Luxembourg ghé thăm Lô Lô Chải về tiềm năng du lịch của ngôi làng, anh Gai mới bắt đầu tham gia các lớp tập huấn về du lịch, thuyết minh viên, từng bước học cách tìm khách, đón tiếp và phục vụ.

Khi lượng khách dần ổn định, anh mạnh dạn mở thêm homestay. Đến nay gia đình anh Gai có ba homestay nhà trình tường, thu nhập bình quân khoảng 20 triệu đồng mỗi tháng, đồng thời tạo việc làm cho nhiều người địa phương.

Trong số năm ngôi làng của Việt Nam đạt danh hiệu "Làng du lịch tốt nhất thế giới", Lô Lô Chải là địa phương ghi nhận sự thay đổi rõ nét nhất sau khi được vinh danh, đồng thời cũng là ngôi làng được nhiều sự quan tâm nhất. Danh hiệu đã kéo du khách đến Lô Lô Chải.

Từ tháng 10-2025, Lô Lô Chải đón trung bình 10.000 khách/tuần. Riêng từ đầu năm 2026 đến nay, khoảng 195.000 lượt khách đã đến làng, gấp đôi cùng kỳ năm 2025. Cuộc sống ở ngôi làng trở thành khuôn hình được săn đón.

Tác động về mặt truyền thông của danh hiệu "Làng du lịch tốt nhất thế giới" là vô cùng lớn, giúp cộng hưởng và nâng tầm những nỗ lực quảng bá bền bỉ mà địa phương cũng như người dân đã thực hiện. Dù vậy sức lan tỏa không phải là con đường duy nhất để một ngôi làng phát triển sau khi được vinh danh.

Ở Quỳnh Sơn (Lạng Sơn), Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2025, câu chuyện lại được kể theo cách khác. Không chứng kiến những làn sóng du khách dồn dập hay sự "phủ sóng" mạnh mẽ trên mạng xã hội, ngôi làng của người Tày này phát triển du lịch "chậm mà chắc".

Giữ hồn - giữ người - giữ tương lai

Ông Phạm Hà đánh giá Việt Nam có rất nhiều ngôi làng đẹp, giàu tiềm năng để phát triển du lịch nhưng chưa khai thác đúng mức, nhưng cũng có làng du lịch phát triển quá nóng mà đánh mất bản sắc. Theo ông Hà, chìa khóa quan trọng nhất của du lịch làng là bảo tồn. Việc nhận danh hiệu "nhất thế giới" đã tốt, nhưng phát triển bền vững cần giữ được chất bản địa.

Ông Hà dẫn chứng khi khách đến đông quá, người dân ồ ạt chạy theo mong cầu của du khách, đánh mất bản sắc, không còn mặc trang phục truyền thống, phá nhà cũ xây nhà mới, bê tông hóa dần dần sẽ đánh mất tính làng: "Du lịch làng suy cho cùng là làm cho người dân bản địa và khách tham quan hạnh phúc. Chủ thể của du lịch làng là người dân, họ phải cảm thấy hạnh phúc khi làm du lịch thì mới có thể phát triển điểm đến thay vì điểm tham quan".

Đối với cộng đồng, người dân có sinh kế ngay tại quê hương, giữ chân người trẻ, tự hào và chủ động giữ văn hóa. Khi sống được bằng du lịch, người dân sẽ tự giữ: nếp nhà - nghề truyền thống - phong tục.

Tháng 10-2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Đề án phát triển du lịch cộng đồng tại Việt Nam, trong đó xác định rõ quan điểm phát triển theo hướng bền vững, gắn với chiến lược và quy hoạch du lịch quốc gia; phát huy giá trị tài nguyên, di sản và bản sắc văn hóa. Đồng thời đảm bảo an sinh xã hội, bảo vệ môi trường và giữ vững quốc phòng - an ninh.

Đề án cũng nhấn mạnh việc đặt cộng đồng vào trung tâm, đảm bảo chia sẻ lợi ích hài hòa, nâng cao đời sống người dân, ưu tiên nguồn lực cho khu vực nông thôn, miền núi, hướng tới chuyên nghiệp hóa và từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn khu vực và quốc tế.

Trong chiến lược dài hơi, Cục Du lịch quốc gia Việt Nam định hướng phát triển các làng du lịch cộng đồng trở thành thương hiệu quốc tế dựa trên ba trụ cột chính. Hình thành mạng lưới làng du lịch tốt nhất của Việt Nam, góp phần thúc đẩy phát triển du lịch bền vững.

Cùng với đó nâng cao chất lượng dịch vụ, đáp ứng với các tiêu chí Làng du lịch tốt nhất của UN Tourism đề ra; nâng cao năng lực quản trị điểm đến theo hướng bền vững, thông minh và có sự tham gia của cộng đồng; xây dựng và quảng bá thương hiệu thông qua truyền thông, kết nối mạng lưới quốc tế và phát triển sản phẩm đặc thù.

"Mục tiêu của chúng tôi không chỉ là tăng số lượng làng được vinh danh, mà là hình thành mạng lưới các làng du lịch của Việt Nam có năng lực cạnh tranh thực sự, mang bản sắc riêng và có khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị du lịch", Phó cục trưởng Cục Du lịch quốc gia Việt Nam Hà Văn Siêu khẳng định.

Khách Tây ăn cơm cùng dân bản, thổi sáo, khèn ở làng cổ Lao Xa

Nhất định phải quay lại Hà Giang nhiều lần nữa là điều mà chị Clione mong muốn sau khi trải nghiệm một đêm hòa mình vào đời sống cùng người dân bản địa tại làng cổ Lao Xa.