Tết Nguyên đán Bính Ngọ đã về trong nắng nhẹ đầu xuân vờn qua sườn núi Tu Ban. Làng Tu Thó chạy sạt lở ngày nào đã vùi vào trong góc nhớ. Giờ làng tái định cư Tu Thó yên ổn dưới sự che chở của núi Tu Ban, cuộc vươn mình như Tết mới, Tu Thó giờ thành làng du lịch cộng đồng hút khách.

Ba lần người làng Tu Thó bỏ nhà chạy sạt lở

Tết về, người làng Tu Thó hồ hởi đón xuân mới, vậy mà nhắc đến chuyện chạy sạt lở, trong góc nhớ của nhiều người vẫn đầy ám ảnh, mùa mưa đến, bao đêm mất ngủ khi núi rừng chuyển mình trong đêm.

Đó là ký ức hằn sâu trong đời sống, trở thành nỗi lo thường trực của nhiều thế hệ.

Nắng xuân phủ khoảng sân trước nhà, già A Lốp thong thả nhâm nhi ly trà nóng. Ký ức về đêm chạy khỏi núi sạt hơn hai mươi năm trước vẫn còn nguyên vẹn trong tâm trí già Lốp.

Khi ấy, làng Tu Thó còn nằm trên sườn núi Ngọc Đeng, cách vị trí hiện nay chưa đầy một cây số đường rừng. Mưa lớn kéo dài nhiều ngày liền. Đêm quá khứ ấy, đất đá từ khe núi bất ngờ đổ xuống làng.

"Tiếng đất đá ầm ầm khiến cả làng bật dậy. Ngoài ôm con cái tháo chạy thì không kịp nghĩ gì nhiều", già A Lốp kể, giọng ông có phầm chậm lại, như thể sợ đánh thức những ký ức cũ.

Trong đêm mưa, cả làng chạy tán loạn rồi tập trung trú ẩn ở ngôi nhà cộng đồng kiên cố nhất. May mắn không có ai thiệt mạng, nhưng nhiều căn nhà bị sập, tài sản chôn vùi dưới đống đổ nát. Khi trời sáng, trước mắt người dân là cảnh làng xóm tan hoang, cuộc sống đảo lộn hoàn toàn.

Sau đêm sạt lở ấy, chính quyền huyện Đăk Tô (tỉnh Kon Tum cũ) khảo sát và quyết định di dời toàn bộ làng đến khu vực chân núi Tê Xoong, gần tỉnh lộ 672, cách làng cũ khoảng 6-7km, cạnh làng Đăk Viên ngày nay.

Cuộc di dời đầu tiên ấy diễn ra trong mưa. Người dân khoác áo mưa, tháo từng cột gỗ, từng tấm ván, tìm đến nơi bình yên.

"Chúng tôi mang áo mưa đi tháo nhà. Mỗi người một tay, vác từng cột gỗ, từng kèo nhà, từng tấm ván, lội bộ qua rừng, qua dốc đến nơi ở mới", già A Lốp nói rồi đưa mắt nhìn về thung lũng, phía bên kia núi Tê Xoong còn bảng lảng sương sớm.

Ngồi cạnh già A Lốp, ông A Giáo tiếp nối câu chuyện. Đến nơi ở mới, người dân tiếp tục sản xuất, trồng trọt, từng bước ổn định cuộc sống. Nhưng sự bình yên chưa kịp ở lại thì mùa mưa năm 2009, khu tái định cư lại đối diện nguy cơ sạt lở.

"Để bảo đảm an toàn cho bà con, chính quyền địa phương lại di dời người dân về gần làng cũ, đầu tư đường bê tông, hạ tầng để ổn định lâu dài. Có đường rồi nhưng việc di dời lần thứ hai vẫn rất vất vả. Mất mấy tháng mới dần ổn định", ông A Giáo nhớ lại.

Như lần trước, sau khi dời đến nơi ở mới, bà con lại bắt tay vào sản xuất, trồng trọt, tái thiết cuộc sống. Mọi thứ diễn ra bình lặng, ngày này qua tháng khác, tưởng chừng đã yên bề.

Nhưng rồi mùa mưa bão năm 2019, sạt lở tiếp tục xảy ra. Mái đồi cạnh làng sạt xuống, đất đá tràn vào khu dân cư, nhiều căn nhà xuất hiện các hố sụt lún nguy hiểm.

Ngay trong đêm, chính quyền địa phương khẩn trương sơ tán toàn bộ dân làng đến nơi an toàn.

"Một lần nữa, dân làng Tu Thó phải chạy sạt lở", ông A Giáo trầm tư.

Một trong những cán bộ là nhân chứng cho những lần người làng Tu Thó "tháo chạy" là ông Phạm Xuân Quang, hiện là Chủ tịch UBND xã Măng Ri.

Thương dân, ông Quang khá trầm tư khi nhắc về quá khứ, chẳng ai muốn rời bỏ nhà cửa của mình, nhưng núi "hắc hơi" là Tu Thó "xổ mũi", chẳng còn cách nào khác.

"Chính quyền rất quan tâm, tìm mọi cách để giúp người làng Tu Thó ổn định, nhưng núi chuyển mình chẳng biết đâu mà đoán, dù nơi tái định cư mới luôn được khảo sát, đánh giá an toàn trước khi lập làng", ông Quang kể.

Từ làng chạy sạt, thành làng du lịch

Sau đợt sạt lở năm 2019, huyện Tu Mơ Rông (cũ) trình UBND tỉnh Kon Tum (cũ) phê duyệt dự án xây dựng khu tái định cư cho ba xã, tổng vốn gần 70 tỉ đồng. Riêng thôn Tu Thó được phân bổ 29 tỉ đồng.

Khu tái định cư mới được xây dựng trên sườn đồi thoai thoải, cách nơi cũ khoảng 600m. Toàn bộ 139 hộ được bố trí đất ở rộng 800m² mỗi hộ. Hạ tầng điện, nước sinh hoạt, nhà rông, trường mầm non, đường giao thông… được đầu tư đồng bộ.

Không dừng lại ở việc ổn định chỗ ở, chính quyền địa phương xác định phải giúp người dân ổn định sinh kế lâu dài. Người dân được vận động, hỗ trợ trồng cà phê xứ lạnh, sâm dây, sâm Ngọc Linh…

Theo chân cán bộ xã đi dọc con đường nội thôn, dễ nhận thấy một Tu Thó rất khác trước đây. Nhà cửa ngay hàng thẳng lối, những nương cà phê xanh mướt trải dài theo triền núi.

Ông Ngô Văn Cường, Phó chủ tịch UBND xã Măng Ri, cho hay khi người dân có chỗ ở ổn định, điều quan trọng nhất là giúp họ phát triển kinh tế, yên tâm gắn bó với vùng đất.

"Trước đây, bà con chủ yếu làm để đủ ăn. Trãi qua ba lần dời làng khiến cuộc sống càng thêm bấp bênh. Khi đã an cư ở đây, người dân yên tâm dồn sức cho sản xuất", ông Cường nói.

Những triền đồi xanh mướt cây cà phê, rau màu cũng là lúc Tu Thó thay đổi thật sự. Dấu mốc quan trọng đến vào ngày 14-1-2025, khi Tu Thó được công nhận là Làng du lịch cộng đồng.

Từ một ngôi làng gắn với sạt lở, Tu Thó bắt đầu bước sang một hướng đi mới.

Những ngôi nhà trở thành homestay, già A Lốp nhìn bọn trẻ dọn dẹp sân vườn tươm tất đón khách, nói đầy tự hào.

"Chẳng ai ngờ, sau bao cái Tết rệu rã vì chạy sạt lở, giờ làng tôi lại làm du lịch. Hi vọng những năm đến, Tu Thó đón thêm khách, làng thêm sung túc. Tết năm nay như vầy là quá hạnh phúc rồi", già Lốp tâm tình.

Để giúp làng Tu Thó phát triển du lịch, thời gian qua địa phương tập trung quy hoạch, đầu tư hạ tầng thiết yếu; hỗ trợ người dân chỉnh trang nhà ở; xây dựng các sản phẩm du lịch gắn với trải nghiệm văn hóa bản địa và nông nghiệp đặc trưng như cà phê, sâm dây, sâm Ngọc Linh.

Công tác tuyên truyền, quảng bá, kết nối với các đơn vị lữ hành cũng được chú trọng. Nhờ đó, lượng du khách đến làng Tu Thó nói riêng và xã Măng Ri nói chung có xu hướng tăng, ước đạt hàng nghìn lượt mỗi năm, góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập, cải thiện đời sống cho người dân địa phương.

Ba lần dời làng, ba lần đứng lên sau thiên tai. Hôm nay, Tu Thó không còn là cái tên gắn với những mùa mưa sạt lở, mà đang dần trở thành biểu tượng cho ý chí bền bỉ và khát vọng an cư, phát triển của đồng bào Xơ Đăng giữa vùng cao Măng Ri.

Người Úc tiết lộ 'bí kíp' trải nghiệm Tết Việt

Tác giả Ray Kuschert, người Úc sống tại Việt Nam hơn 10 năm, chia sẻ 'bí kíp' ăn Tết dành cho người nước ngoài và những thay đổi trong cảm nhận của ông về Tết Việt.