Chuyến thăm Việt Nam của Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae và việc Hà Nội được chọn làm nơi công bố phiên bản mới của Sáng kiến Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở (FOIP) cho thấy Hà Nội đang được Tokyo nhìn nhận như một điểm tựa chiến lược trong bài toán "an ninh kinh tế".

"Việt Nam, đúng như tên gọi khác của Hà Nội là Thăng Long - nghĩa là "rồng bay lên", đang phát triển với tốc độ hết sức ấn tượng", Thủ tướng Takaichi Sanae nhấn mạnh trong cuộc gặp báo chí chung với Thủ tướng Lê Minh Hưng sau hội đàm ngày 2-5. 

Lời chia sẻ đó tại Hà Nội phản ánh cách Nhật Bản nhìn nhận vai trò của Việt Nam trong chính sách đối ngoại của mình. Trước khi lên đường ngày 1-5, bà Takaichi đã khẳng định sẽ đặt an ninh kinh tế làm trụ cột hợp tác mới giữa hai nước, và điều đó được thể hiện rõ qua toàn bộ hoạt động của bà tại Hà Nội.

Từ khoáng sản đến chuỗi giá trị

Kết quả các cuộc gặp giữa Thủ tướng Takaichi với lãnh đạo chủ chốt Việt Nam cho thấy hợp tác kinh tế vẫn là trụ cột song phương, nhưng nay được xoáy sâu hơn vào an ninh kinh tế, an ninh năng lượng và chuỗi cung ứng.

Tại họp báo sau hội đàm, Thủ tướng Lê Minh Hưng cho biết hai bên nhất trí sớm triển khai các dự án trong khuôn khổ POWERR ASIA - sáng kiến hỗ trợ 10 tỉ USD giúp các nước châu Á tăng cường tự chủ năng lượng. 

Cụ thể, Nhật Bản sẽ hỗ trợ thu xếp nguồn cung dầu thô cho Nhà máy lọc hóa dầu Nghi Sơn - nơi Tập đoàn Idemitsu (Nhật Bản) là cổ đông lớn và đang cung cấp khoảng 30 - 40% sản phẩm dầu mỏ tiêu thụ trong nước. Thủ tướng Takaichi xác nhận đây là dự án đầu tiên theo sáng kiến POWERR ASIA.

Hai bên cũng đặt mục tiêu sớm đưa đầu tư của Nhật Bản vào Việt Nam đạt 5 tỉ USD/năm và kim ngạch thương mại song phương lên 60 tỉ USD vào năm 2030, ưu tiên các dự án công nghệ cao gắn với chuyển giao công nghệ. 

Đáng chú ý, hai nước công bố đồng tài trợ 15 dự án nghiên cứu chung Việt - Nhật về bán dẫn trong khuôn khổ chương trình NEXUS - sáng kiến của Cơ quan Nghiên cứu khoa học và công nghệ Nhật Bản nhằm xây dựng mạng lưới hợp tác nghiên cứu quốc tế, thúc đẩy đồng sáng tạo tri thức và củng cố ảnh hưởng khoa học công nghệ của Nhật Bản trong khu vực.

Theo giới quan sát, những nội dung này đánh dấu sự biến chuyển về chất trong hợp tác song phương: không còn chỉ là thu hút nhà máy hay tận dụng ưu thế khoáng sản, lao động của Việt Nam, mà hướng tới nâng cao năng lực nghiên cứu, đào tạo và sự tham gia sâu hơn của Việt Nam vào chuỗi giá trị của các doanh nghiệp Nhật Bản.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, giáo sư Stephen Nagy của Đại học Cơ đốc giáo (Nhật Bản) nhận định Việt Nam là địa điểm lý tưởng để đa dạng hóa chuỗi cung ứng một cách có chọn lọc nhờ Chính phủ ổn định, dân số trẻ và vị thế vững chắc. 

Các khoản đầu tư FDI và hợp tác ODA của Nhật Bản với Việt Nam không chỉ tạo ra phát triển bền vững cho Việt Nam, mà còn thúc đẩy liên kết kinh tế nội khối ASEAN - yếu tố có lợi cho Tokyo khi khu vực này nằm ở trung tâm của FOIP cả về địa lý lẫn chiến lược.

Còn ông Toshiro Nishizawa, Đại học Tokyo, cho rằng trong ngắn hạn hai nước có thể phối hợp thúc đẩy ngoại giao nhằm sớm chấm dứt xung đột tại Trung Đông. Việc Nhật Bản hỗ trợ Việt Nam chuyển dịch từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang chế biến và tạo giá trị gia tăng cao, theo ông, mang lại lợi ích cho cả hai phía.

Thay áo mới cho FOIP

Tầm quan trọng của Việt Nam đã được chính Thủ tướng Takaichi thừa nhận ngay tại Hà Nội. Bà cho biết với vai trò là mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng, nhiều doanh nghiệp Nhật Bản đã mở rộng đầu tư vào Việt Nam. 

Trong bối cảnh quốc tế ngày càng phức tạp, Việt Nam đã đề cao tự chủ chiến lược và triển khai đường lối đối ngoại tích cực, chủ động. Đó là lý do bà chọn Việt Nam cho bài phát biểu cập nhật FOIP tại Đại học Quốc gia Hà Nội vào chiều 2-5.

Kể từ khi được khởi xướng cách đây 10 năm, FOIP luôn được nhìn nhận như sáng kiến thiên về địa chính trị, xoay quanh các khái niệm như thượng tôn pháp luật, tự do hàng hải và kết nối hạ tầng chất lượng cao. 

Thông điệp của bà Takaichi tại Hà Nội cho thấy Tokyo muốn "thay áo" cho FOIP - biến đây thành khuôn khổ kinh tế và công nghệ, với các ưu tiên thực tế như khả năng chống chịu chuỗi cung ứng, an ninh năng lượng và hợp tác công nghệ.

Bước đi này phù hợp với bối cảnh "an ninh kinh tế" đang nổi lên như một lớp ưu tiên mới trong chính sách công nghiệp và đối ngoại của Nhật Bản. Các cú sốc địa chính trị liên tiếp đã phơi bày tính dễ tổn thương của nền kinh tế xứ mặt trời mọc - vốn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng, nguyên liệu và mạng lưới sản xuất trải rộng khắp châu Á.

Ông Yamada Takio, nguyên Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam, hiện là trợ lý đặc biệt của Ngoại trưởng Nhật Bản, chỉ ra: "Nếu bất kỳ khâu nào trong chuỗi cung ứng bị gián đoạn, việc duy trì sản xuất tại Nhật Bản sẽ trở nên khó khăn. 

Ngành y tế cũng đối mặt với những rủi ro tương tự. Nhật Bản nhập khẩu nhiều vật tư y tế từ châu Á, bao gồm thiết bị lọc máu, thùng chứa chất thải và găng tay phẫu thuật. Do đó, gián đoạn chuỗi cung ứng do thiếu nhiên liệu ở bất kỳ đâu tại châu Á đều có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến nền kinh tế và xã hội Nhật Bản, cũng như nền kinh tế châu Á nói chung".

Nhận thức đó đã được thể hiện qua các bước đi cụ thể trước chuyến thăm. Hôm 15-4, bà Takaichi khởi xướng hội nghị thượng đỉnh trực tuyến của Cộng đồng phát thải ròng bằng 0 châu Á AZEC mở rộng (AZEC+) về tự chủ năng lượng với sự tham dự của lãnh đạo 15 quốc gia, trong đó có Thủ tướng Lê Minh Hưng. 

Tại đây, bà công bố khởi động POWERR ASIA và đề xuất nâng cấp lên AZEC 2.0 - không chỉ tập trung giảm phát thải carbon mà còn tính đến khả năng phục hồi kinh tế và năng lượng. Theo ông Yamada, đây là quyết định táo bạo trong bối cảnh Nhật Bản vẫn đang vật lộn đảm bảo nguồn cung dầu thô và xăng dầu. Đặt trong tầm nhìn đó, POWERR ASIA có thể trở thành một trong những trụ cột chính của FOIP phiên bản mới.

Tóm lại, ý nghĩa chuyến thăm của Thủ tướng Takaichi không dừng ở việc Việt Nam là điểm đến đầu tiên của bà tại châu Á sau khi tái đắc cử tháng 2-2026. Các phát biểu của bà thể hiện sự ưu tiên của Nhật Bản đối với Đông Nam Á trong chiến lược dài hạn, đồng thời khẳng định vị thế ngày càng cao của Việt Nam trong cấu trúc khu vực.

Thủ tướng Nhật Bản ấn tượng với sự phát triển của Việt Nam, ví như 'rồng bay lên'

Mượn tên gọi xưa của đất Hà Nội là Thăng Long, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae bày tỏ ấn tượng với tốc độ phát triển của Việt Nam.