Trong nhiều năm vấn đề lớn nhất đối với báo chí y khoa là tình trạng "thổi phồng" kết quả nghiên cứu. Chẳng hạn những tuyên bố về "thuốc chữa ung thư" nhưng thực tế chỉ là thí nghiệm trên chuột hay tế bào trong phòng thí nghiệm.

Một vấn đề khác là báo cáo có chọn lọc: một nghiên cứu khảo sát hàng trăm chất để tìm hiểu mối liên hệ giữa ô nhiễm và sức khỏe song chỉ công bố duy nhất kết quả cho thấy sự liên quan, mà rất có thể chỉ là trùng hợp ngẫu nhiên.

Gian lận có hệ thống từ lò bán bài

Ngày nay bên cạnh các vấn nạn trên, khoa học còn đối mặt với nguy cơ nghiêm trọng hơn: gian lận có hệ thống từ các "lò bán bài" - những tổ chức bán quyền đứng tên tác giả cho các bài báo giả hoặc kém giá trị, đảm bảo sẽ được đăng trên tạp chí, theo tổ chức kiểm chứng Full Fact ngày 6-1.

Mức phí mà "tác giả" phải trả phụ thuộc vào độ uy tín của tạp chí và vị trí tên tác giả trong bài.

Lò bán bài tồn tại hoàn toàn vì lợi nhuận, có thể thu về hàng triệu USD nếu thành công. Điều đáng lo ngại là họ có nhiều cách để vượt qua hàng rào biên tập và phản biện.

Một chiêu trò phổ biến là tạo ra bài báo trông có vẻ thuyết phục để qua được bình duyệt.

Nhà sinh học ung thư Jennifer Byrne từng phát hiện hàng loạt bài nghiên cứu về một gene hiếm mà bà đang nghiên cứu nhưng có trình tự nucleotide không khớp với gene được nêu.

Sau đó, bà Byrne cùng ông Cyril Labbe, giáo sư khoa học máy tính tại Đại học Grenoble-Alpes (Pháp), rà soát tự động 12.000 bài báo về gene người và phát hiện khoảng 700 bài có trình tự nucleotide sai - dấu hiệu cho thấy chúng được tạo ra từ một khuôn mẫu.

Thủ thuật này ngày càng tinh vi và khó phát hiện hơn khi có sự hỗ trợ từ trí tuệ nhân tạo (AI).

Một chiêu trò khác là móc nối với biên tập viên. Chẳng hạn, nhà khoa học Csaba Szabo từng được một tổ chức ở Trung Quốc tiếp cận, đề nghị trả tiền để ông hỗ trợ đăng bài trên tạp chí.

Thậm chí một số lò bán bài lớn còn tìm cách cài người vào vị trí biên tập viên. Các tạp chí khoa học mới mọc lên như nấm, do đó không thiếu những nơi kiểm soát chất lượng nhân viên còn lỏng lẻo.

Hành động nhưng chưa đủ

Trước mối đe dọa này, các nhà xuất bản lớn đã lập nhóm United2Act để phát triển công cụ sàng lọc sớm bài báo từ các lò bán bài.

Theo nhiều chuyên gia, động thái này là chưa đủ. Các lò bán bài hoạt động tốt là nhờ nhu cầu đối với các bài báo của họ, cả từ các tác giả đang mong muốn được xuất bản lẫn từ các nhà xuất bản muốn mở rộng thị trường.

Ngoài ra, việc có bài báo được đăng trên tạp chí khoa học còn là yếu tố quyết định sự thăng tiến của một người, hay thậm chí là cơ hội để xin visa ở một số nước.

Theo các chuyên gia, phong trào hướng tới nghiên cứu cởi mở và minh bạch hơn được kỳ vọng sẽ khiến việc làm giả dữ liệu khó khăn hơn.

Hệ quả của các lò bán bài không chỉ là vài bài báo khoa học "rác". Trong thời đại dữ liệu lớn, kho tài liệu khoa học được quét tự động để xây dựng cơ sở dữ liệu cho phát triển thuốc, chẩn đoán bệnh hay tổng quan hệ thống. Nếu các dữ liệu giả lọt vào, toàn bộ chuỗi nghiên cứu phía sau sẽ bị nhiễu.

Khi ngày càng nhiều người dùng AI để tóm lược tài liệu khoa học, chất lượng bản tóm tắt chỉ tốt khi thông tin được tổng hợp chính xác.

Chính vì những lý do này, giới chuyên môn cho rằng cần khẩn trương ngăn chặn các lò bán bài và giải quyết vấn nạn thông tin không đáng tin cậy vì một môi trường khoa học không ô nhiễm.

Video voi tự hất cỏ lên đầu trông như tóc giả có thật không?

Video lan truyền quay cảnh một con voi đứng trong một khu rừng đã tự hất cỏ lên đầu, trông giống như đang đội tóc giả, đã thu hút hơn 3 triệu lượt xem.