Số liệu từ Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2023 cho thấy 44% sinh viên tốt nghiệp làm việc không đúng ngành, song doanh nghiệp cũng gặp khó khi tìm nhân sự phù hợp. Báo cáo của Talentnet cùng năm 2023 nói 64% doanh nghiệp thiếu ứng viên sẵn sàng.

Tìm nơi giúp bản thân trưởng thành

Bà Marilyn Maze, đồng sáng lập Hiệp hội Phát triển hướng nghiệp châu Á - Thái Bình Dương (APCDA), cho rằng vấn đề lớn nhất trong hoạch định nghề nghiệp hiện nay là sự hỗn loạn do có quá nhiều lựa chọn. Thị trường có nhiều loại công việc và bản thân công việc cũng liên tục thay đổi.

"Mỗi cá nhân đều có điểm mạnh và yếu cần được nhận diện, khi có nhiều lựa chọn và liên tục thay đổi, vấn đề đặt ra là tìm được nơi mà nhu cầu, năng lực, điểm mạnh và yếu của mỗi người có thể gặp nhau", bà Maze nói.

Theo bà Trần Thị Diệp Anh - Giám đốc khối quản trị nguồn nhân lực, Ngân hàng Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank) - doanh nghiệp và người lao động đang bước vào giai đoạn được gọi là "hợp đồng lao động mới".

Trước đây doanh nghiệp thường tuyển dụng dựa trên kinh nghiệm của ứng viên, kỳ vọng nhân sự làm việc lâu dài và người lao động cũng tìm kiếm sự ổn định, lộ trình nghề nghiệp tương đối rõ ràng. Nhưng AI, dữ liệu lớn và tự động hóa đang thay đổi cách thức làm việc.

Những việc trước đây cần 10-20 người nay có thể chỉ cần vài người, thậm chí không cần người thực hiện. Doanh nghiệp cần nhân sự có khả năng học hỏi và thích ứng nhanh, đồng thời liên tục tạo giá trị mới.

"Người lao động trẻ không chỉ quan tâm đến mức lương mà còn đặt câu hỏi về những gì họ có thể học hỏi, cơ hội phát triển, ý nghĩa của công việc đối với bản thân và xã hội.

Doanh nghiệp hấp dẫn không nhất thiết là nơi có văn phòng đẹp nhất hay mức lương cao nhất, mà là nơi giúp con người phát triển nhanh nhất. Người trẻ tìm một nơi để trưởng thành", bà Diệp Anh nhận định.

Chia sẻ nhu cầu nghề nghiệp mà không sợ bị gán nhãn

Bà Phoenix Ho, đồng sáng lập và Giám đốc học thuật doanh nghiệp xã hội hướng nghiệp Sông An, kể câu chuyện về một người đi làm 35 tuổi và một người đi học 17 tuổi có điểm chung là chưa được chia sẻ nhu cầu thật của bản thân trong lựa chọn nghề nghiệp mà không sợ bị phán xét hay gán nhãn.

Theo bà, hướng nghiệp trong nhà trường không phải là buổi nói chuyện trước kỳ thi mà phải được thực hiện đều đặn ngay từ những năm cấp II. Mỗi trường cần có ít nhất một người làm công việc này một cách bài bản, có người giám sát chuyên môn.

"Doanh nghiệp hãy là một phần của hệ thống hướng nghiệp, không chỉ mở cửa cho học sinh, sinh viên đến tham quan hoặc thực tập", bà nói.

Tương tự, ông Trương Nguyện Thành - giáo sư danh dự Đại học Utah (Mỹ) - cho rằng từ một điểm xuất phát, mỗi người có thể phát triển theo những hướng khác nhau tùy vào mục tiêu và khả năng học hỏi. Với người trẻ hiện nay, công việc cần gì thì tự học điều đó và YouTube, đồng nghiệp, bạn bè, giáo viên... đều có thể trở thành nguồn lực giúp họ học.

"Môi trường làm việc cần tạo điều kiện cho người trẻ thử nghiệm, nhận nhiệm vụ mới và phát triển năng lực. Khi nhận thấy giá trị của bản thân tăng lên qua những điều học được và công việc hoàn thành, người trẻ sẽ có xu hướng gắn bó với công ty", ông Thành nhấn mạnh.

Không dám thể hiện có khiến người trẻ tự 'mất điểm' khi đi làm, xin việc?

Đi xin việc thì run, làm việc nhóm thì né, đi làm thấy sai thì im lặng, nhiều người trẻ đang bị 'nỗi sợ con người' đeo bám mà không nhận ra.